राज रेग्मी, काठमाडौं । राजधानीका आकाशमा अहिले रंगीचंगी चंगा उडेको दृष्य देख्न सकिन्छ । यो दसैंको आगमन भएको संकेतका रुपमा लिइन्छ । नारायणगढदेखि पश्चिमका प्रायः रुटमा चल्ने गाडीको अग्रिम टिकट भने गत शुक्रबारबाटै खुलेको हो । पश्चिमको तुलनामा पूर्व रुटमा भने केहीले अग्रिम टिकट खुलाएका छन् भने केही खुलाउने तरखरमै छ । जे होस् नेपालीलाई दसैंले ढपक्कै छोप्न आँटिसक्यो । राजधानीमा बस्ने कर्मचारी, विद्यार्थी, कामदार सबैले घरजाने मेसो मिलाउन थालेका छन् । तर, मेसो मिलाउन सहज पनि कहाँ छ र ? सहजका नाममा अग्रिम टिकटको व्यवस्था गरिए पनि सर्वसाधारणले सकस धेरै खेप्नु परेको छ ।
काठमाडौंको गोंगबुमा रहेको नयाँ बसपार्कमा बिहानैदेखि टिकट लिनेको घुँइचो देख्न सकिन्छ । सबै तछाडमछाड गरिरहेका छन् । राम्रो लगाउने मीठो खाने पर्वका रुपमा मानिने दसैं वर्षदिनमा काममा घरभन्दा टाढा गएकाहरुलाई जमघट हुने एउटा बहाना समेत मान्न सकिन्छ ।
सकसमा विद्यार्थी :
नेपालगन्जका समीर ओलीले यसपटक अग्रिम टिकटका लागि गोंगबु बसपार्कमा झन्डै ६ घण्टा लाम लाग्नुपर्यो । ६ घण्टामा बल्लतल्ल टिकट काउन्टरमा पुगेका ओलीले टिकट त पाउने भए तर विद्यार्थी छुट होइन । उनले पूरै भाडा दिएमात्र काउन्टरका कर्मचारीले टिकट दिने भनेपछि बाध्य भएर पूरै भाडा दिएर एउटा टिकट लिए । विद्यार्थीलाई ४५ प्रतिशत छुट किन नदिएको भन्दा काउन्टरका कर्मचारीले जाने दिनमा आउनु भनेर फर्काएको ओलीले गुनासो गरे । नेपाल कमर्स क्याम्पस मीनभवनमा अध्ययनरत ओलीजस्तै राजधानी बाहिरिने हजारौं विद्यार्थीले छुट पाएका छैनन् । राज्यले विद्यार्थीलाई दिएको ४५ प्रतिशतको छुट दसैंका बेलामा लागू हुन गाह्रो छ । ‘राज्यले विद्यार्थीलाई दिएको अधिकारबाट वञ्चित भएको’ अधिकांश विद्यार्थीको भनाइ थियो ।
यस्तै विद्यार्थीसँगै महिला, अशक्त, अपांग तथा ज्येष्ठ नागरिकलाई दिएको आरक्षण सिटको सुविधा पनि चाडबाडको मौकामा व्यवसायीहरुले कटौती गरेका छन् ।
सहायता कक्ष नाम मात्रैका :
प्रहरीले भाडादरसहित बसपार्कमा सहायता कक्षका नाममा आफ्नो उपस्थिति जनाएको छ । तर, उनीहरूले लाइन व्यवस्थापनमा सहजीकरण, यात्रुलाई पर्ने समस्या सम्बोधनका लागि उनीहरूको भूमिका प्रभावकारी नदेखिएको दाङकी रेणुका बस्नेत बताउँछिन् । उनले भनिन्, ‘प्रहरीको उपस्थिति त देखिन्छ, तर लाइन लागे पनि बीचबीचमा आफ्ना मान्छे छिराउने गरेको देखे पनि नदेखे जस्तो गर्छन् ।’
तर, प्रहरीले यात्रुको सहायताका लागि विभिन्न स्थानमा हेल्प डेस्क राखेको छ । प्रहरीसँगै यातायात व्यवस्था विभागले पनि विभिन्न ठाउँमा सहायता कक्षमार्फत आफ्नो उपस्थिति जनाएको छ । विभागले सरकारले तोकेको भाडादरभन्दा बढी नतिर्न पनि सर्वसाधारणमा अपिल गरेको छ ।
अस्तव्यस्त बसपार्क :
उपत्यकामा विभिन्न पेसा व्यवसाय गर्ने व्यक्ति दसैं मनाउन बाहिरिने गर्छन् । उपत्यकाबाट झन्डै ५० लाख यात्रु बाहिरिने गरेको महानगरीय ट्राफिक प्रहरीको आँकडा छ । दसैंमा घरजानेका लागि सुविधा भन्दै यातायात व्यवसायीले अग्रिम टिकट काट्ने व्यवस्था गरे पनि मुलुककै ठूलो तथा सुविधा सम्पन्न गोंगबुमा रहेको नयाँ बसपार्क निकै अस्तव्यस्त देखिन्छ । गाडीका कर्मचारी आफ्नो गाडीमा टिकट काट्न यात्रु तान्ने गरेको दृष्य पनि हेर्नलायक देखिन्छ । बसपार्कभित्रको अस्तव्यस्तले यात्रुले सास्ती खेपिरहेका छन् । व्यवसायीहरुले यात्रुलाई व्यवस्थित तरिकाले टिकट वितरण गरेको दाबी गरे पनि यहाँको वातावरणले यसलाई गिज्याइरहेको देख्न सकिन्छ ।
काठमाडौंको गोंगबुमा रहेको नयाँ बसपार्कमा बिहानैदेखि टिकट लिनेको घुँइचो देख्न सकिन्छ । सबै तछाडमछाड गरिरहेका छन् । राम्रो लगाउने मीठो खाने पर्वका रुपमा मानिने दसैं वर्षदिनमा काममा घरभन्दा टाढा गएकाहरुलाई जमघट हुने एउटा बहाना समेत मान्न सकिन्छ ।
सकसमा विद्यार्थी :
नेपालगन्जका समीर ओलीले यसपटक अग्रिम टिकटका लागि गोंगबु बसपार्कमा झन्डै ६ घण्टा लाम लाग्नुपर्यो । ६ घण्टामा बल्लतल्ल टिकट काउन्टरमा पुगेका ओलीले टिकट त पाउने भए तर विद्यार्थी छुट होइन । उनले पूरै भाडा दिएमात्र काउन्टरका कर्मचारीले टिकट दिने भनेपछि बाध्य भएर पूरै भाडा दिएर एउटा टिकट लिए । विद्यार्थीलाई ४५ प्रतिशत छुट किन नदिएको भन्दा काउन्टरका कर्मचारीले जाने दिनमा आउनु भनेर फर्काएको ओलीले गुनासो गरे । नेपाल कमर्स क्याम्पस मीनभवनमा अध्ययनरत ओलीजस्तै राजधानी बाहिरिने हजारौं विद्यार्थीले छुट पाएका छैनन् । राज्यले विद्यार्थीलाई दिएको ४५ प्रतिशतको छुट दसैंका बेलामा लागू हुन गाह्रो छ । ‘राज्यले विद्यार्थीलाई दिएको अधिकारबाट वञ्चित भएको’ अधिकांश विद्यार्थीको भनाइ थियो ।
यस्तै विद्यार्थीसँगै महिला, अशक्त, अपांग तथा ज्येष्ठ नागरिकलाई दिएको आरक्षण सिटको सुविधा पनि चाडबाडको मौकामा व्यवसायीहरुले कटौती गरेका छन् ।
सहायता कक्ष नाम मात्रैका :
प्रहरीले भाडादरसहित बसपार्कमा सहायता कक्षका नाममा आफ्नो उपस्थिति जनाएको छ । तर, उनीहरूले लाइन व्यवस्थापनमा सहजीकरण, यात्रुलाई पर्ने समस्या सम्बोधनका लागि उनीहरूको भूमिका प्रभावकारी नदेखिएको दाङकी रेणुका बस्नेत बताउँछिन् । उनले भनिन्, ‘प्रहरीको उपस्थिति त देखिन्छ, तर लाइन लागे पनि बीचबीचमा आफ्ना मान्छे छिराउने गरेको देखे पनि नदेखे जस्तो गर्छन् ।’
तर, प्रहरीले यात्रुको सहायताका लागि विभिन्न स्थानमा हेल्प डेस्क राखेको छ । प्रहरीसँगै यातायात व्यवस्था विभागले पनि विभिन्न ठाउँमा सहायता कक्षमार्फत आफ्नो उपस्थिति जनाएको छ । विभागले सरकारले तोकेको भाडादरभन्दा बढी नतिर्न पनि सर्वसाधारणमा अपिल गरेको छ ।
अस्तव्यस्त बसपार्क :
उपत्यकामा विभिन्न पेसा व्यवसाय गर्ने व्यक्ति दसैं मनाउन बाहिरिने गर्छन् । उपत्यकाबाट झन्डै ५० लाख यात्रु बाहिरिने गरेको महानगरीय ट्राफिक प्रहरीको आँकडा छ । दसैंमा घरजानेका लागि सुविधा भन्दै यातायात व्यवसायीले अग्रिम टिकट काट्ने व्यवस्था गरे पनि मुलुककै ठूलो तथा सुविधा सम्पन्न गोंगबुमा रहेको नयाँ बसपार्क निकै अस्तव्यस्त देखिन्छ । गाडीका कर्मचारी आफ्नो गाडीमा टिकट काट्न यात्रु तान्ने गरेको दृष्य पनि हेर्नलायक देखिन्छ । बसपार्कभित्रको अस्तव्यस्तले यात्रुले सास्ती खेपिरहेका छन् । व्यवसायीहरुले यात्रुलाई व्यवस्थित तरिकाले टिकट वितरण गरेको दाबी गरे पनि यहाँको वातावरणले यसलाई गिज्याइरहेको देख्न सकिन्छ ।
राज रेग्मी ।
विदेश जाने ? त्यो पनि राज्य कोषको पैसामा । आहा ! क्या मज्जा । तर, गत साता माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष तथा वर्तमान प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल भने अमेरिका जाने अवसर पाए पनि गएनन् । किन गएनन् उनका अनुसार– अहिले मुलुकको विषम् परिस्थिति । तर, उनको यो बहाना मात्रै रहेको घामझैं छर्लंगै देखिन्छ । प्रधानमन्त्री हुनेबित्तिकै भारत भ्रमणमा रहेका प्रधानमन्त्री तथा केन्द्रका अध्यक्ष दाहाल अमेरिकामा संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा जाने कार्यक्रम थियो । उनी भारतबाटै या नेपाल फर्किएलगत्तै अमेरिका जाने पूर्वनिर्धारित कार्यक्रम स्थगित गरे । उनको ठाउँमा परराष्ट्रमन्त्री प्रकाशशरण महत त्यसतर्फ लागे । महासभामा संघमा आबद्ध मुलुक प्रमुख सहभागी हुने कार्यक्रम थियो । तर, उनले आफू नगई परराष्ट्रमन्त्री महत नेतृत्वको प्रतिनिधि मण्डललाई सहभागी हुन दिल्लीबाट सोझै अमेरिका पठाए । आफू नेपाल फर्किए ।
झन्डै ३ वर्ष बेलायतको जेल बसेर नेपाल फर्किएका नेपाली सेनाका कर्णेल कुमार लामा मुलुकमा द्वन्द्वका बेला कपिलवस्तुको गोरुसिंगेमा सर्वसाधारणमाथि ज्यादति गरेको आरोपमा जेल परेका थिए । कर्णेल लामाभन्दा कैयौं गुणा अपराध गरेको आफैंलाई महसुस भई माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष दाहालले अमेरिका भ्रमण रद्द गरेको हुनसक्ने राजनीतिकवृत्तमा सुन्न सकिन्छ । हावा नचली कसरी हल्लिएला र पात ? त्यसैले त प्रधानमन्त्री बहाल रहेकै वेला अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले समात्ला भन्ने डरले दाहाल त्यसतर्फ जान डराएको हुन सक्ने राजनीतिक विश्लेषकहरूको आंकलन छ ।
कालीदासले त छविलाई सुधार्न सफल भएर वेदव्यास बने भने दाहालले छवि किन सुधार्न नसक्ने भन्दै उनले आफूमाथि लागेका मुद्दाहरू किनारा लगाउनेतर्फ ध्यान केन्द्रित गरेको देखिन्छ । यदि होइन् भने भारत, मौकै परे विहार नै किन नहोस् भ्रमणमा जान मरिहत्ते गर्ने नेपाली राजनीतिक दलका नेताहरूको प्रवृत्तिभन्दा दाहाल पक्कै माथि त छैनन् होला नि । त्यसैले आफू प्रधानमन्त्री बनेको महिनादिनमै भारत भ्रमण गर्न आतुर दाहाल अमेरिका भ्रमण एकाएक कसरी स्थगित गर्न सके । यो सोचनीय छ ।
डर छ जनतासँग, कानुनसँग त्यसमा पनि अन्तर्राष्ट्रिय कानुनसँग त झन डर नहुने कुरै भएन । नेपालमा त जेनतेन बस्न सकिएकै छ । किन भने डाडुपन्यु त आफ्नै हातमा जो छ । उता दाहालको अमेरिका भ्रमण स्थगित हुनु उत्तिकै संशयपूर्ण देखिन्छ । ‘दाहाल बरु चीन भ्रमणका लागि तयार होलान् । तर, अमेरिका भ्रमणका लागि भने ४ पटक सोच्नुपर्ने अवस्था छ,’ एक राजनीतिक विश्लेषक चिया गफमा बताउँछन् । नेपालमा उनलाई अझै राजनीतिक गर्नुछ, अमेरिका या बेलायतको जेलमा सडेर बस्न मन त छैन् । सरकारको नेतृत्व गरिरहेको माओवादी केन्द्र द्वन्द्वकालका मुद्दा सल्टिए निर्धक्क हुने पर्खाइमा छन् । उनीहरू यसलाई सेफ ल्यान्डिङ कसरी गर्न सकिन्छ भन्नेमा घोत्लिएका छन् ।
गणतन्त्रपछि दोस्रोपटक सत्ताको बागडोर सम्हालेका पुष्पकमल दाहाल पनि यो मुद्दा कसरी हुन्छ सल्टाउने पक्षमै छ । उनले जतिसक्दो चाँडो मुद्दा किनारा लाग्यो उति आफूअनुकूल हुनेमा विश्वस्त छन् । उसो त प्रधानमन्त्रीसमेत रहेका केन्द्रका अध्यक्ष दाहालले आफ्नो भारत भ्रमणका क्रममा नयाँदिल्लीस्थित ताज प्यालेस होटलमा टीकापुर काण्डका दोषीमध्ये प्रमुख मानिने रेशम चौधरीलाई भेटेका छन् । चौधरीलाई सुरक्षा निकायले ‘मोस्ट वान्टेड’ को सूचीमा राखेको छ । टीकापुरमा २ वर्षीय बालक र एसएसपीसहित ८ सुरक्षाकर्मीको ज्यान जाने गरी भएको घटनाका मुख्य अभियुक्त चौधरी मानिन्छन् । चौधरीसँग दाहालको भेटलाई लिएर अहिले सामाजिक सञ्जालसँगै मूलधारका पत्रपत्रिकाले समेत समाचार सम्प्रेषण गरिसकेका छन् । उसबाट उनको कद बढ्नुको साटो घटेको देखिन्छ ।
उसो त दाहाललाई अमेरिका जान मन नलागेको कहाँ हो र ? तर, कतै पक्राउ परिहालिन्छ कि भन्ने मनको अन्तरकुन्तरमा चिसो पसेर उनी नगएका पो हुन् कि ।
उसो त झन्डै ३ वर्षअघि पनि महान्यायाधिवक्ता मुक्ति प्रधान पनि पक्राउ पर्ने डरले अमेरिका नगएको समाचार केन्द्रस्तरका अधिकांश मूलधारे पत्रिकाले समाचार सम्प्रेषण गरेका थिए । उनी पनि कर्णेल कुमार लामालाई बेलायतमा पक्राउ गरेजस्तो आफूलाई पनि त्यहाँको प्रहरीले पक्राउ गर्छ कि भन्ने डरले नगएका । आफ्ना प्रधानमन्त्री विदेशमा पक्राउ पर्नु नेपालीका लागि सह्य हुँदैन । पार्टी जुनसुकै भए पनि दाहाल सबै नेपालीका प्रधानमन्त्री जो हुन् । उता दण्डहीनतालाई प्रश्रय दिने, मानवअधिकार उल्लंघन गर्नेलाई भए स्वदेशमा नभए विदेशमै भए पनि पक्रेर कारबाही गर्ने पर्छ भन्नेको जनमत उल्लेख्य छ । दाहाल पक्राउ परिन्छ भन्ने डरले नगएका हुन् वा अर्के कारणले ? अहिले दाहालका सामु चुनौती र अवसर दुवै छ । चुनौतीलाई अवसरका रूपमा लिएर उनले काम अघि बढाए उनको राजनीतिक उचाइ घट्नुको साटो बढ्ने निश्चित छ ।
विदेश जाने ? त्यो पनि राज्य कोषको पैसामा । आहा ! क्या मज्जा । तर, गत साता माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष तथा वर्तमान प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल भने अमेरिका जाने अवसर पाए पनि गएनन् । किन गएनन् उनका अनुसार– अहिले मुलुकको विषम् परिस्थिति । तर, उनको यो बहाना मात्रै रहेको घामझैं छर्लंगै देखिन्छ । प्रधानमन्त्री हुनेबित्तिकै भारत भ्रमणमा रहेका प्रधानमन्त्री तथा केन्द्रका अध्यक्ष दाहाल अमेरिकामा संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा जाने कार्यक्रम थियो । उनी भारतबाटै या नेपाल फर्किएलगत्तै अमेरिका जाने पूर्वनिर्धारित कार्यक्रम स्थगित गरे । उनको ठाउँमा परराष्ट्रमन्त्री प्रकाशशरण महत त्यसतर्फ लागे । महासभामा संघमा आबद्ध मुलुक प्रमुख सहभागी हुने कार्यक्रम थियो । तर, उनले आफू नगई परराष्ट्रमन्त्री महत नेतृत्वको प्रतिनिधि मण्डललाई सहभागी हुन दिल्लीबाट सोझै अमेरिका पठाए । आफू नेपाल फर्किए ।
झन्डै ३ वर्ष बेलायतको जेल बसेर नेपाल फर्किएका नेपाली सेनाका कर्णेल कुमार लामा मुलुकमा द्वन्द्वका बेला कपिलवस्तुको गोरुसिंगेमा सर्वसाधारणमाथि ज्यादति गरेको आरोपमा जेल परेका थिए । कर्णेल लामाभन्दा कैयौं गुणा अपराध गरेको आफैंलाई महसुस भई माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष दाहालले अमेरिका भ्रमण रद्द गरेको हुनसक्ने राजनीतिकवृत्तमा सुन्न सकिन्छ । हावा नचली कसरी हल्लिएला र पात ? त्यसैले त प्रधानमन्त्री बहाल रहेकै वेला अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले समात्ला भन्ने डरले दाहाल त्यसतर्फ जान डराएको हुन सक्ने राजनीतिक विश्लेषकहरूको आंकलन छ ।
कालीदासले त छविलाई सुधार्न सफल भएर वेदव्यास बने भने दाहालले छवि किन सुधार्न नसक्ने भन्दै उनले आफूमाथि लागेका मुद्दाहरू किनारा लगाउनेतर्फ ध्यान केन्द्रित गरेको देखिन्छ । यदि होइन् भने भारत, मौकै परे विहार नै किन नहोस् भ्रमणमा जान मरिहत्ते गर्ने नेपाली राजनीतिक दलका नेताहरूको प्रवृत्तिभन्दा दाहाल पक्कै माथि त छैनन् होला नि । त्यसैले आफू प्रधानमन्त्री बनेको महिनादिनमै भारत भ्रमण गर्न आतुर दाहाल अमेरिका भ्रमण एकाएक कसरी स्थगित गर्न सके । यो सोचनीय छ ।
डर छ जनतासँग, कानुनसँग त्यसमा पनि अन्तर्राष्ट्रिय कानुनसँग त झन डर नहुने कुरै भएन । नेपालमा त जेनतेन बस्न सकिएकै छ । किन भने डाडुपन्यु त आफ्नै हातमा जो छ । उता दाहालको अमेरिका भ्रमण स्थगित हुनु उत्तिकै संशयपूर्ण देखिन्छ । ‘दाहाल बरु चीन भ्रमणका लागि तयार होलान् । तर, अमेरिका भ्रमणका लागि भने ४ पटक सोच्नुपर्ने अवस्था छ,’ एक राजनीतिक विश्लेषक चिया गफमा बताउँछन् । नेपालमा उनलाई अझै राजनीतिक गर्नुछ, अमेरिका या बेलायतको जेलमा सडेर बस्न मन त छैन् । सरकारको नेतृत्व गरिरहेको माओवादी केन्द्र द्वन्द्वकालका मुद्दा सल्टिए निर्धक्क हुने पर्खाइमा छन् । उनीहरू यसलाई सेफ ल्यान्डिङ कसरी गर्न सकिन्छ भन्नेमा घोत्लिएका छन् ।
गणतन्त्रपछि दोस्रोपटक सत्ताको बागडोर सम्हालेका पुष्पकमल दाहाल पनि यो मुद्दा कसरी हुन्छ सल्टाउने पक्षमै छ । उनले जतिसक्दो चाँडो मुद्दा किनारा लाग्यो उति आफूअनुकूल हुनेमा विश्वस्त छन् । उसो त प्रधानमन्त्रीसमेत रहेका केन्द्रका अध्यक्ष दाहालले आफ्नो भारत भ्रमणका क्रममा नयाँदिल्लीस्थित ताज प्यालेस होटलमा टीकापुर काण्डका दोषीमध्ये प्रमुख मानिने रेशम चौधरीलाई भेटेका छन् । चौधरीलाई सुरक्षा निकायले ‘मोस्ट वान्टेड’ को सूचीमा राखेको छ । टीकापुरमा २ वर्षीय बालक र एसएसपीसहित ८ सुरक्षाकर्मीको ज्यान जाने गरी भएको घटनाका मुख्य अभियुक्त चौधरी मानिन्छन् । चौधरीसँग दाहालको भेटलाई लिएर अहिले सामाजिक सञ्जालसँगै मूलधारका पत्रपत्रिकाले समेत समाचार सम्प्रेषण गरिसकेका छन् । उसबाट उनको कद बढ्नुको साटो घटेको देखिन्छ ।
उसो त दाहाललाई अमेरिका जान मन नलागेको कहाँ हो र ? तर, कतै पक्राउ परिहालिन्छ कि भन्ने मनको अन्तरकुन्तरमा चिसो पसेर उनी नगएका पो हुन् कि ।
उसो त झन्डै ३ वर्षअघि पनि महान्यायाधिवक्ता मुक्ति प्रधान पनि पक्राउ पर्ने डरले अमेरिका नगएको समाचार केन्द्रस्तरका अधिकांश मूलधारे पत्रिकाले समाचार सम्प्रेषण गरेका थिए । उनी पनि कर्णेल कुमार लामालाई बेलायतमा पक्राउ गरेजस्तो आफूलाई पनि त्यहाँको प्रहरीले पक्राउ गर्छ कि भन्ने डरले नगएका । आफ्ना प्रधानमन्त्री विदेशमा पक्राउ पर्नु नेपालीका लागि सह्य हुँदैन । पार्टी जुनसुकै भए पनि दाहाल सबै नेपालीका प्रधानमन्त्री जो हुन् । उता दण्डहीनतालाई प्रश्रय दिने, मानवअधिकार उल्लंघन गर्नेलाई भए स्वदेशमा नभए विदेशमै भए पनि पक्रेर कारबाही गर्ने पर्छ भन्नेको जनमत उल्लेख्य छ । दाहाल पक्राउ परिन्छ भन्ने डरले नगएका हुन् वा अर्के कारणले ? अहिले दाहालका सामु चुनौती र अवसर दुवै छ । चुनौतीलाई अवसरका रूपमा लिएर उनले काम अघि बढाए उनको राजनीतिक उचाइ घट्नुको साटो बढ्ने निश्चित छ ।
- यौन हिंसा नियन्त्रणका लागि सञ्चार क्षेत्र सक्रिय हुनुपर्नेमा जोड
- छुट्टै बिट स्थापना भए काम प्रभावकारी हुने
केन्द्रीय बाल कल्याण समितिको आयोजनामा राजधानीमा सञ्चारकर्मीसँगको गोष्ठीमा यस्तौ औंल्याइएको हो । समितिले बालबालिकामाथि हुने व्यावसायिक यौन शोषणविरुद्ध जनचेतनामूलक अभियान सञ्चालन गरिरहेको छ । जसअन्तर्गत सञ्चार क्षेत्रले पनि यस विषयलाई गम्भीरताका साथ लिनुपर्नेमा जोड दिइएको छ ।
केन्द्रीय बालकल्याण समितिका कार्यकारी निर्देशक तारक धितालले नेपालमा व्यावसायिक बाल यौन शोषणको अवस्थाबारे जानकारी गराएका थिए । उनका अनुसार बाल यौन शोषणमा बाल बेश्यावृत्ति, अश्लील चित्र देखाउनु, यौन शोषणका लागि बालबालिकाको ओसारपसार गर्नु प्रमुख रहेको जानकारी दिए । विभिन्न स्वरूपमा स्थापित स्थानहरूमा बाल बेश्यावृत्ति हुने गरेको छ । यस्तै सडक र सार्वजनिक स्थानमा यौन व्यवसाय चलेको पाइएको छ । यस्त्ै मनलाग्दी खर्चका लागि यौनकार्यमा बालिकालाई संलग्न गराइएको पाइएको छ । यस्तै बालिकालाई अश्लील चित्र देखाएर पनि यौन हिंसा गरेको पाइएको छ ।
कार्यकारी निर्देशक धितालका अनुसार बालबालिका स्वयं वा तेस्रो पक्षलाई कुनै पनि नगद वा जिन्सी सामग्रीका रूपमा आर्थिक लाभ हुने गरी बालबालिकालाई यौनजन्य क्रियाकलापमा लगाउनु व्यावसायिक बालयौन शोषण हो । बाल यौनशोषण हुने मुख्य स्थानमा सडक, सार्वजनिक स्थान, होटेल, गेस्ट हाउस, रेस्टुरेन्ट, वयस्क मनोरञ्जनका क्षेत्रहरू पर्छन् । मनोरञ्जनका क्षेत्रका रूपमा डान्सबार, भट्टी पसल, खाजाघर, केही चियापसल, मसाज पार्लर आदि पर्छन् । बालिकामाथि हुने यौन हिंसाका पीडकलाई कारबाही हुन आवश्यक देखिएकाले यसमा सञ्चारमाध्यमले सशक्त रूपमा कलम चलाउनुपर्नेमा उनको जोड थियो ।
धितालका अनुसार व्यावसायिक बाल यौन शोषणको अवधिक एकीकृत तथ्यांकको अभाव छ । तैपनि काठमाडौं उपत्यकामा अन्दाजी ११ हजारदेखि १३ हजार महिला यौन व्यवसायमा संलग्न छन् । सन् २०१० को एक अध्ययनअनुसार एकतिहाइ १८ वर्षमुनिका बालिका छन् । मनोरञ्जन व्यवसायमा संलग्न महिलामध्ये ३३ प्रतिशत १८ वर्षमुनिका बालिका रहेको तथ्यांकले जनाएको छ ।
शक्ति समूहले सन् २००८ मा गरेको अध्ययनअनुसार मनोरञ्जन व्यवसायमा संलग्न महिलामध्ये ३३ प्रतिशत १८ वर्षमुनिका बालिका छन् । मनोरञ्जनका क्रममा ९३ प्रतिशतले कामका क्रममा यौनदुव्र्यवहार सहनुपर्छ । ३७ प्रतिशत बालिकाले ग्राहकलाई यौन सेवा प्रदान गर्ने शक्ति समूहले गरेको अध्ययनको तथ्यांकमा छ । राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगको सन् २०१६ को प्रतिवेदनअनुसार काठमाडौं उपत्यकामा रहेका मनोरञ्जनका उद्योगहरूमा कार्यरत महिलाहरू बेचबिखनको जोखिममा रहेका छन् ।
कार्यक्रममा बाल यौन हिंसा न्यूनीकरणमा सञ्चार क्षेत्रले ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू, यसका चुनौती लगायतका विषयमा पनि जानकारी दिइएको थियो । बालबालिकाको बिटमा कलम चलाउने सञ्चारकर्मी, अभियानकर्ता तथा बालबालिकाकै क्षेत्रमा काम गर्ने विभिन्न संघसंस्थाका प्रतिनिधि सहभागी कार्यक्रममा बालबालिकाको सर्वांगीण विकासका लागि गर्न सकिने क्षेत्रका विषयमा पनि छलफल भएको थियो । बालबालिकाका समाचार सम्प्रेषणमा अपनाउनुपर्ने सजगताका विषयमा पनि जानकारी दिइएको थियो ।
कार्यक्रममा कार्यकारी निर्देशक धितालले सञ्चारमाध्यमको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको औल्याउँदै भने, ‘सञ्चारले नकारात्मक कुरा मात्रै होइन सकारात्मक कुरालाई पनि स्थान दिनुपर्छ । सकारात्मक कुराले नै समाज परिवर्तनमा मद्दत पुग्छ ।’ उनले बालबालिकामाथि भएका यौनहिंसाका घटना सार्वजनिक गरेसँगै सञ्चारमाध्यमले पीडकलाई कारबाहीको दायरासम्म ल्याउन भूमिका खेल्न आवश्यक रहेको बताए । ‘अझै पनि बालिकामाथि हुने हिंसाका घटना भइरहेकै छन् । हाम्रो आँखा चिम्लने प्रवृत्ति हटाएर पीडकमाथि कारबाही हुनेसम्मको अवस्थामा पुर्याउन दायित्व सम्झन आवश्यक छ,’ उनले भने, ‘ हिंसामा परेका बालबालिकाको उद्धार मात्रै नभई पीडकलाई कारबाही र पीडितको भविष्य सुनिश्चित बनाउन तर्फ अग्रसर हुनुपर्छ ।’
कार्यक्रमका सहभागीले पनि सरकारी निकाय सञ्चारमैत्री नहुँदा पनि बालबालिकाको विषय राम्रोसँग उठान हुन नसकेको आरोप लगाए । केन्द्रीय बालकल्याण समिति, बालबालिकाको क्षेत्रमा काम गर्ने गैरसरकारी निकाय तथा सरोकारवाला निकायले हिंसामा परेका बालबालिकाको यकिन ताजा तथ्यांक तयार गर्नका लागि सुझाव दिए । उनीहरूले सबै सञ्चार क्षेत्रमा बालबालिकाको बिटको विकास भए बाल हिंसाका घटनामा पनि कमी आउनेमा जोड दिए । यसको जवाफमा केन्द्रीय बाल कल्याण समितिका अध्यक्ष डिल्लीराम गिरीले चाँडै विभिन्न सञ्चारमाध्यमका सम्पादक तथा मालिकसँग बसेर बिटको व्यवस्था गर्न प्रस्तव राख्ने बताए । गिरीले पनि बालबालिकाका छुट्टै बिट हुनुपर्नेमा जोड दिए ।
कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि बनेका नेपाल पत्रकार महासंघका अध्यक्ष महेन्द्र विष्टले पनि अन्य बिट जस्तै बालबालिकाको पनि अलग्गै बिट हुनुपर्ने बताए । उनले कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकाय फितलो हुँदा पनि बालबालिकाको क्षेत्रमा गरिएको काम धेरै प्रभावकारी नभएको जानकारी दिए । अध्यक्ष विष्टले महासंघ केन्द्रीय बाल कल्याण समितिसँग सहकार्य गरी बालबालिकाको हिंसा न्यूनीकरणमा हातेमालो गर्न तयार रहेको बताएका थिए । उनले बालबालिकाका समाचार तयार गर्दा संवेदनशील हुनुपर्ने बताए । उनले भने, ‘बाल संवेदनशील पत्रकारिता कसरी गर्ने भन्नेमा सञ्चारमाध्यमको उत्तिकै भूमिका रहन्छ, सबै सचेत भई रिपोर्टिङ गर्दा थालिएको अभियानले पनि सार्थकता पाउनेछ । बालबालिका हिंसा अन्त्यका लागि निर्देशिका तयार भइसकेको र चाँडै सार्वजनिक हुने कुरा पनि अध्यक्ष विष्टले जानकारी दिए ।
कार्यक्रममा केन्द्रीय बाल कल्याण समितिका अध्यक्ष डिल्लीराम गिरीले बालबालिकामाथि हुने हिंसा अन्त्यका लागि थप आचारसंहिता बनाउन आवश्यक रहेको औंल्याए । अध्यक्ष गिरीले मुलुकका १४ अञ्चलकै सञ्चारकर्मीसँग समन्वय, सहकार्य गरी अभियानलाई तीव्रता बनाउनेमा जोड दिए । ‘बालबालिका हिंसा अन्त्यका लागि केन्द्रीय बालकल्याण समिति आउने सबै चुनौती सामना गर्न तयार छ,’ अध्यक्ष गिरीले भने, ‘हामी सबै एकजुट भई बालबालिकामाथि हुने हिंसा अन्त्यका लागि आवाज उठाउन आवश्यक छ । सबैको हातेमालोबाट नै यो सम्भव छ ।’
बालबालिकामाथि हुने व्यावसायिक यौन शोषणविरुद्ध जनचेतनामूलक अभियानअन्तर्गत आयोजित कार्यशाला गोष्ठीमा बालबालिकामाथि रिपोर्टिङ गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानीका विषयमा पनि छलफल भएको थियो ।
बालबालिका हिंसा अन्त्यका लागि मुलुकमा रहेका केही कानुनी प्रावधान
– नेपालको संविधान २०७२
– बालबालिकासम्बन्धी ऐन २०४८, नियमावली २०५१
– बालश्रम (निषेध र नियमित गर्ने) ऐन २०५६ र नियमावली २०६२
– बालबालिकासम्बन्धी राष्ट्रिय नीति २०६९
– मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०२३
– कार्यस्थलमा हुने यौनजन्य दुव्र्यवहार (निवारण), ऐन २०७१
– श्रमजीवी महिलाहरूप्रति डान्स रेस्टुरेन्ट, डान्सबार जस्ता कार्यस्थलमा हुने यौन उत्पीडित नियन्त्रण गर्न जारी गरिएको निर्देशिका , २०६५
– विद्युतीय कारोबार ऐन २०६३
- एस रेग्मी, काठमाडौं ।
काठमाडौं/ अमेरिकामा रहेको हेल्प फर डिस्परेट एन्ड निडी पिपुल (एचडिएनपी)ले राष्ट्रिय पीडित परामर्श युवा समाज र अल्का अस्पतालको सहयोगमा पशुपति परिसरमा नि:शुल्क स्वास्थ्य शिविरको आयोजना गरेको छ ।
शिवरात्रिको अवसर पारेर पशुपतिनाथको दर्शन गर्न आउनेहरूको नि:शुल्क स्वास्थ्य जाँच गरिएको थियो । नि:शुल्क शिविरमा करिब सात सयजनाले आफ्नो स्वास्थ्य जाँच गराएका थिए । शिविरमा नि:शुल्क खानेपानीको समेत व्यवस्था गरिएको थियो । स्वास्थ्य शिविरमा अल्का अस्पतालको सहकार्यमा बिरामीलाई नि:शुल्क औषधि वितरण गरिएको थियो ।
पशुपतिनाथको दर्शन गर्न आउने तीर्थयात्रीलाई अल्का अस्पतालकै चिकित्सकहरूले स्वास्थ्य जाँच गरेका थिए भने अन्य व्यवस्थापन एचडिएनपी र राष्ट्रिय पीडित परामर्श युवा समाजका स्वयंसेवकहरूले गरेका थिए । स्वास्थ्य शिविरमा गम्भीर प्रकृति बिरामीका लागि भनेर एम्बुलेन्सको समेत व्यवस्था गरिएको थियो । यस्तै सिंहदरबार वैद्यखानाले पनि औषधिको सहयोग प्रदान गरेको थियो ।
सन् २०१२ मा अमेरिकाको टेक्सासमा रहेका नेपालीहरूद्वारा सञ्चालित एचडिएनपीले नेपालमा पनि विभिन्न संघसंस्थाहरूसँगको सहकार्यमा समाजसेवामा योगदान पुर्याउँदै आएको छ । यो अमेरिकामा बस्ने नेपालीहरूको संयुक्त प्रयासमा सञ्चालित नाफारहित गैरसरकारी संस्था हो ।
काठमाडौँ/ संविधानसभाको निर्वाचनमा तेस्रो शक्तिमा
खुम्चिएको एकीकृत माओवादीले समानुपातिकतर्फका ५४ सभासदको सूची आज निर्वाचन
आयोगलाई बुझाएको छ। सूची तयार पार्न भएको बैठक बाबुराम भट्टराई र
नारायणकाजी श्रेष्ठले बहिस्कार गरेका थिए।
सूचीमा नेपाल प्रहरीका पूर्व आइजीपी रवीन्द्रप्रताप शाहलाई पनि समेटिएको
छ। शाह कांग्रेस निकट मानिए पनि माओवादीले समानुपातिक उम्मेदवार बनाएको
थियो।
समानुपातिक सभासदको सूची
खस आर्य तथा अन्य
• वेद माया भण्डारी(शाक्य)
• सुरेन्द्र कुमार कार्की
• भेष कुमारी राउत(भट्टराई)
• रविन्द्र प्रताप शाह
• कृष्ण धिताल
• आशा कोइराला
• भक्ती प्रसाद पाण्डे
• तेज कुमारी पौडेल
• रेखा शर्मा
• ललिता कुमारी रेग्मी
• हरिलाल ज्ञवाली
• गोपाल गिरी
• धनिराम पौडेल
• डोर प्रसाद उपाध्याय
• राम नारायण विडारी
• गोमा कुवर (पिछडिएको क्षेत्र पनि)
• जानकी कुमारी साउद रावल (पिछडिएको क्षेत्र पनि)
• वेद माया भण्डारी(शाक्य)
• सुरेन्द्र कुमार कार्की
• भेष कुमारी राउत(भट्टराई)
• रविन्द्र प्रताप शाह
• कृष्ण धिताल
• आशा कोइराला
• भक्ती प्रसाद पाण्डे
• तेज कुमारी पौडेल
• रेखा शर्मा
• ललिता कुमारी रेग्मी
• हरिलाल ज्ञवाली
• गोपाल गिरी
• धनिराम पौडेल
• डोर प्रसाद उपाध्याय
• राम नारायण विडारी
• गोमा कुवर (पिछडिएको क्षेत्र पनि)
• जानकी कुमारी साउद रावल (पिछडिएको क्षेत्र पनि)
मधेशी
• मोहम्मद जाकिर हुसैन
• मोहन टुडु (उत्पीडित पनि)
• अमन लाल मोदी (उत्पीडित पनि)
• अजय शंकर नायक
• लालेन्द्र कुमार मण्डल
• राम सिंह यादब
• शम्भु पासवान हजारी (दलित पनि)
• सुरेन्द्र प्रसाद जयसवाल
• मोहम्मद जाकिर हुसैन
• मोहन टुडु (उत्पीडित पनि)
• अमन लाल मोदी (उत्पीडित पनि)
• अजय शंकर नायक
• लालेन्द्र कुमार मण्डल
• राम सिंह यादब
• शम्भु पासवान हजारी (दलित पनि)
• सुरेन्द्र प्रसाद जयसवाल
मधेसी महिला
• दिलमाया धामी
• फुलझरी देवी
• दुर्गा खुना
• प्रतिक्षा तिवारी मुखिया
• निशा कुमारी साह
• उषा किरण अन्सारी
• सोनिया यादव
• अन्जना चौधरी
• दिलमाया धामी
• फुलझरी देवी
• दुर्गा खुना
• प्रतिक्षा तिवारी मुखिया
• निशा कुमारी साह
• उषा किरण अन्सारी
• सोनिया यादव
• अन्जना चौधरी
दलित महिला
• अनिता कुमारी परियार
• दुलारी हरिजन
• धन माया बिश्वकर्मा(खनाल)
• सीता नेपाली
• अनिता कुमारी परियार
• दुलारी हरिजन
• धन माया बिश्वकर्मा(खनाल)
• सीता नेपाली
दलित पुरुष
• दलजित वि.के.श्रीपाली
• कर्ण बहादुर वि.क. (पिछडिएको क्षेत्र पनि)
• दलजित वि.के.श्रीपाली
• कर्ण बहादुर वि.क. (पिछडिएको क्षेत्र पनि)
उत्पीडित जाति । आदिवासी जनजाति
• ओङदी शेर्पा
• श्री प्रसाद जवेगु
• सुर्य प्रकाश वाला राई
• सन्त कुमार दरै
• जुठ बहादुर टुहुरे खड्गी
• योगेन्द्र तामाङ घिसिङ
• लाल बहादुर गुरुङ
• पुनाराम थापा
• ओङदी शेर्पा
• श्री प्रसाद जवेगु
• सुर्य प्रकाश वाला राई
• सन्त कुमार दरै
• जुठ बहादुर टुहुरे खड्गी
• योगेन्द्र तामाङ घिसिङ
• लाल बहादुर गुरुङ
• पुनाराम थापा
उत्पीडित जाति । आदिवासी जनजाति महिला
• राधिका तामाङ
• कमला दोङ
• सिर्जना तरामु खत्री
• केशरी घर्ति मगर
• धन पहरी
• तुलसा राना
• रुपा महर्जन [श्रेष्ठ]
• राधिका तामाङ
• कमला दोङ
• सिर्जना तरामु खत्री
• केशरी घर्ति मगर
• धन पहरी
• तुलसा राना
• रुपा महर्जन [श्रेष्ठ]
तपाइ सुन्दर हुनुहुन्छ भने धेरैको आँखा परिहाल्छ । मान्छेले आँखा तन्काई
तन्काई, गर्धन बटारी बटारीपनि हेर्छन् । खासगरि सुन्दर पुरुषलाई महिलाले
यस्सो छड्के पारि पारि हेर्छन् । सुन्दर महिला छन् भने पुरुषहरुले त झन
ज्याननै फालौंला झैं गर्ने नै भए । तर जिवजन्तुमा ? यिनमा चाहिँ हेर्दा
सुन्दर भएर मात्रै ले चल्दैन । बलियापनि हुनुपर्छ । जसले पोथीको रक्षा गर्न
सकोस् । उसबाट जन्मिने लालाबाला बलिया होउन् । त्यसैले सुन्दर मान्छे,
सुन्दर भालेलाई धेरैले पत्याउँछन् । कोहि एक जनालेपनि नपत्याएर जिल्लाराम
हुन्छन् ।
तर जिव जन्तुमा भने सुन्दर भालेले धेरै पोथी पट्याउने कारण त अर्कोपनि छ
। भालेले धेरै पोथीसित संसर्ग गर्न सक्ने, धेरैले पत्याउने कारण
शुक्रकिटको खेल रहेछ । यस्ता कामुक (सेक्सी) भालेहरुले निर्बलिया, कुरुप
भालेले भन्दा थोरै शुक्रकिट छोड्ने रहेछन् । अर्थात् जोगाई जोगाई छोड्ने
गर्योल । जोगाएर राखेको शुक्रकिटले धेरै पोथीलाई संभोग गर्यो, मस्ति लियो ।
आकर्षक भालेहरुसित संभोग गर्यो भने तिनबाट जन्मिने (चराका बचेरालाई
भन्नुपर्दा कोरलिने) बचेरा सुन्दर र स्वस्थ हुन्छन् भन्ने पोथीहरुले
ठान्छन् । तर पछिल्लो अनुसन्धानले के देखाएको छ भने यस्ता सुन्दर भालेसित
संभोग गर्दा सायद पोथीले ठाने जस्तो नहुन सक्छ । बरु कम उत्पादनमुलक हुन
सक्छ । हेर्दा राम्रा । यौनको सन्तुष्टिपनि मजजले दिने । तर प्रजनन क्षमता
भने कम ।
त्यो पत्ता लगाउन कसो गर्ने त ? बैज्ञानिकहरुले भालेले सहबास गर्ने बेला
कसरि शुक्रकिट खसाल्छ, त्यसको मात्रा उसको थैलीमा कति हुन्छ भन्ने
अनुसन्धान गरे । उसले संभोग गर्दा प्रयोग गर्ने मात्रा र त्यसको रणनितिपनि
अध्ययन गरे । संभोग गर्दाको ढाँचा (प्याटर्न) अनुसार हरेक संभोगमा कति फरक
पार्छन् । कति थोरै र धेरै प्रयोग गर्दा रहेछन् भन्नेपनि जाँच गरे ।
अघिल्ला अनुसन्धानहरुले के देखाएका थिए भने घरपालुवा कुखुरा, आर्कटिक
चार भनिने माछाहरुमा जसको पोथीसित बढि पहुँच हुन्छ तिनको प्रजजन शक्ति कम
हुन्छ । पोथीसित कम पहुँच भएका भालेको भन्दा । जिवजन्तुमा केहि प्रजातिका
पोथीहरु एउटा मात्रै पती, प्रेमी वा भालेसित सन्तुस्ट हुँदैनन् । ति यता र
उति नचरी लगाउँछन् । भाले खोज्न् चहार्छन् । एउटा भालेलाई खुब माया दिएझैं
गर्ने, ज्यान नै फालेझैं गर्ने । तर यस्सो उसको आँखा छलेर अरु भालेसित लसपस
गर्न खप्पिस हुन्छन् । आफ्नो भालेलाई कतै अल्झाएर सुटुक्क सुटुक्क संभोग
गर्छन् बाहिरिया केहि भालेसित ।
यसरि एउटा पोथीले धेरै भालेसित संसर्ग गर्दा के हुन्छ ? पोथीसित संभोग
गर्ने सबै भालेको शुक्रकिटहरुबिच प्रतिस्पर्धा हुन्छ । भालेहरुको
शुक्रकिटमा पोथीलाई गर्भ बसाल्ने, स्रोत, तत्व हुनाले तिनले संभोग गरेको
हरेक पटक निकै सतर्कतापूर्वक प्रयोग गर्छन् । खुब जतन गरिगरि खसाल्छन् ।
जसले गर्दा जति धेरै तिनले शुक्रकिट खसाल्यो उति धेरै संख्यामा बचेरा
कोरलिउन् भन्ने हुन्छ । यदि भालेले हरेक संभोगपिच्छे धेरै शुक्रकिट छोड्यो
भने उसले प्रत्येक संभोग पिच्छे धेरै बचेरा पाउँछ । अर्थात् आफ्नो वंश
फैलाउँछ । तर थोरै पटकको संभोगको आधारमा मात्रै त्यो लागू हुन्छ ।
अर्को तर्फ यदि भालेले हरेक संभोग पिच्छे थोरै शुक्रकिट प्रयोग गर्यो
भने उसले हरेक संभोग पिच्छे पित्रित्वको मात्रा संचय गरेको हुन्छ । त्यसले
गर्दा समग्रमा उसले अझ धेरै पोथीलाई गर्भ बसाएर आफ्नो वंश फैलाउने अवशर
पाउँछ । त्यसैले संभोगको संख्या र प्रत्येक संभोगको सफलताबिच बिपरित
परिस्थितिलाई मिलाएर सन्तुलनमा ल्याउनु (ट्रेड अफ) भालेकालागि चुनौति हो ।
त्यो चुनौतिलाई उसले कसरि सम्झौता गर्छ भन्ने कुरा उसले कति सजिलोसित
पोथीलाई आफूतिर आकर्षित गर्न सक्छ भन्नेमा भर पर्छ । भाले जति सुन्दर भयो
उतिनै पोथीहरुले उसित संभोग गर्न खोज्छन् । त्यो भनेको प्रत्येक पटकको
संभोगको महत्व घट्नु हो, प्रजननका हिसाबले । किनकि पोथीसित संभोग गर्दा त
शुक्रकिटको मात्रा घट्दै जान्छ । शुक्रकिटको मात्रा घट्दै जाँदा प्रजजनको
मात्रा घट्दै जान्छ । तैपनि यस्ता सुन्दर भालेसित धेरै पोथीले संभोग गराउने
हुँदा समग्रमा चाहिँ यस्ता भालेका बचेरा धेरैनै हुन्छन् ।
अर्कोतिर अलि कम सुन्दर वा हेर्दा कुरुप भालेहरुको भने संभोगको
निश्चितता कम हुन्छ । यस्ता भाले पोथीबाट कम पत्याइन्छन् । तर बल्ल बल्ल
मौका पाउने हुनाले यस्ता भालेले संभोग गर्दा प्रत्येक पटकको संभोगलाई उच्च
प्राथमिकता दिन्छन् शुक्रकिट प्रयोग गर्दापनि । हरेक संभोगलाई उच्च महत्व
दिएर धेरै शुक्रकिट छोड्ने हुनाले यस्ता भालेको हरेक संभोगबाट बचेरा बन्ने
संभावनापनि बढि हुन्छ । यसैका आधारमा अनुमान गरिएको हो ‘कम सुन्दर भालेसित
संभोग गर्दा भन्दा सुन्दर भालेसित संभोग गर्दा कम उत्पादनशिल हुन्छ’ भनेर ।
तर प्रक्रितिमा यसका अझ धेरै उदाहरणपनि छन् । सामान्यतया : के विश्वाश
गरिन्छ भने भाले जति सुन्दर भयो, उ जति उच्च गुणको भयो उतिनै उत्पादनशिल
हुन्छ । यसको गतिलो उदाहरण हो, लुइँचे (जंगली कुखुरा) । जंगलमा यि भाले र
पोथी मिश्रित समूहमा बस्छन् । पोथीहरु थुप्रै भालेसित संभोग गर्छन् ।
त्यसैले भालेहरुले आफ्नो शुक्रकिटले जितोस् अरुकोलाई भनेर स्वत :
प्रतिस्पर्धा गर्ने भए । तर लुइँचेहरुको सुन्दरता सामाजिक हैशियतको रुपमा
बढि खडा हुन्छ, यस्तो समूहमा । माथिल्लो स्तरका वा रवाफिला भालेहरुले
पोथीहरुसित बढि सजिलोसित संभोग गर्छन् । तर तिनले कम शुक्रकिट छोड्छन् ।
त्यसको अतिरिक्त प्रभावशाली वा हैकमी (डोमिनेन्ट) भालेको शुक्रकिट कम
गतिशिल हुन्छ । प्रजनन क्षमता र प्रभावकारितापनि कम हुन्छ । कम गतिशिल वा
आश्रित भाले (सब अर्डिनेट) को तुलनामा ।
तर आजकाल बैज्ञानिकहरुले क्रित्रिम रुपमा एउटा बलियो चराले अर्को कमजोर
चरालाई ठूँगेर आफ्नो प्रभुत्व राख्ने प्रब्रित्ती (पेकिङ अडर) लाई बदल्न
सक्छन् । कम रवाफिला भालेहरुको प्रभावकारिता पोथीसित संसर्ग गर्दा बढ्छ ।
तर केहि मात्रै सुन्दर र केहि मात्रै कुरुप भाले मात्रै त हुँदैनन् ।
जिज्ञासा उठ्न सक्छ, उसो भए समानरुपमा सुन्दर भालेहरुबिच के हुन्छ त ?
शुक्रकिट उत्पादनको स्रोत भिन्न खाले हुन्छ । तिनको गुण कसरि फरक पर्छ ?
छोटो समयकालागि छोडिने शुक्रकिटको प्रभाव कस्तो हुन्छ ? मानिसहरुले धेरै
संभोग गर्नेको, छिटो छिटो संभोग गर्नेको शुक्रकिट पातलो हुन्छ भन्छन् ।
पातलो शुक्रकिटको असर सन्तान उत्पादनमा कम प्रभशिल हुन्छ ? के फरक पार्छ,
पातलो र बाक्लो हुनुले ? चरा, जिवजन्तुमा कसतो हुन्छ ? के फरक पर्छ ? यो
महत्वपूर्ण कुरा हो ? जब भालेले एकदम छिटो शुक्रकिट उत्पादन गर्छ तब उसले
छोड्ने शुक्रकिटमा हुने वस्तुहरुलाई असर गर्छ ।
तर बैज्ञानिकहरुलाई अहिलेसम्म के थाह छैन भने सुन्दर तर कमशल प्रजजन्
क्षमता भएका भालेहरुका कारणले गर्दा पोथीहरुले सुन्दर भाले खोज्न छोड्छन्
कि छोड्दैनन् ? भालेले पोथीसित धेरै छिटो छिटो संभोग त गर्छन् तर प्रजननको
मात्रा घटाउँछन् । यो तरिका मानिस, बाँदरमा कसरि लागू हुन्छ भन्ने अझै
जानकारिमा आएको छैन । मानव आकर्षण पैसा, शिक्षा, संस्क्रिति, वर्ग, जातजाति
लगायत धेरै कुरोमा निर्भर गर्छ । तर संभोग गरिसकेपछि बाहिर निस्किने
शुक्रकिटको मात्राको आकार र शुक्रकिटको गूणले चाहिँ बचेराको चरित्रलाई फरक
पार्न, प्रभाव पार्न सक्छ ।
साभार : नेपाल प्लस
साभार : नेपाल प्लस
Dear HDNP International family,
On
behalf of HDNP International, I would like to express our gratitude by
thanking our contributors and volunteers for supporting us throughout
the 2013 year.
With
your generous donations for our international and local food programs we
have fed nearly 600 people world wide. Our October 2013 Feed Nepal
Campaign provided food and warm jumpers to the Katmandu Children's
Orphanage and gave nourishment to the homeless in the surrounding
cities.
For
December 2013, we established our first Carter Blood Drive to help
provide blood provisions in the Dallas/Fort Worth area. We do have
future plans to sponsor this event bi-yearly.
HDNP
International is a beginning charity and we have much to learn and do
for our community. For the 2014 year we intend to create a "Feed
Arlington Program" for the homeless and struggling. The details are
being worked out for this program and how to implement it. We are also
focusing on programs to help sponsor local families in need, provide
a much needed food pantry for the Dalworthington Gardens and West
Arlington area and create job and self help programs.
Our
charity began with helping the Nepalese people. We intend to keep to our
mission promise to donate bi-monthly proceeds to the homeless, the
elderly and orphans of Nepal. An American dollar truly stretches
in Nepalese Rupee so we can provide more finical assistance to the
Nepalese people.
HDNP
International hopes to grow in our local community and extend throughout
the Dallas/Fort Worth area. We cannot do this without community support
or donations.
We have much to share with you. Won't you consider helping today by volunteering or donating today with us?
With many blessings to you and your family this holiday season,
Suzan Walker
HDNP International
Public Relations Coordinator
नयाँदिल्लीको महँगो अस्पताल लगेर त्यति गम्भीर रोगको उपचार गर्ने आर्थिक हैसियत उनमा थिएन । श्रीमती रेणुका भट्टराईले हारगुहार गरेर केही रकम जुटाइन् । र मेदान्त पुर्याइन् । बीकेको मृगौलाको समस्या त गम्भीर थियो-थियो, ब्लड प्रेसर र सुगर पनि अनियन्त्रित भइसकेको रहेछ । डाक्टरले भने, '६ महिना अस्पताल राखेर प्रेसर-सुगर नर्मल बनाएपछि मृगौला फेर्नुपर्छ ।'
डाक्टरले भनेर मात्र के गर्नु, खर्च सकियो ।
दिनको दस-पन्ध्र हजार भारुको मिटर चढिरहन्थ्यो । पच्चीसौं दिन रेणुकाले खर्च जुटाएर ल्याउने भन्दै डाक्टरलाई अनुनय गरिन् । चाँडो आउन सल्लाह दिँदै डाक्टरले बिदा दिए । दुवैजना फर्किएर काठमाडौं आए । बीके ओछ्यानमा ढले, रेणुका सहयोगको याचनामा लागिन् ।
करिब २० लाख नबोकी नगए पनि हुने हालतमा रहेको यो जोडीको हातमा अझैसम्म एक लाख रुपैयाँ पनि छैन । राज्यले मृगौला रोगको उपचारमा केही सहयोग गर्छ रे भनिन्छ, रेणुकाले त्यसको मेलोसमेत पाएकी छैनन् । पतिका छेउमा बसेर फोनबाट सहयोगकै गुहार मागिरहेकी रेणुका हुन् वा बाबा-आमाको हालतले सारा हाँसो बिर्सिसकेकी पाँच कक्षामा पढ्ने एक्ली छोरी सन्ध्या— देख्दा आँसु थाम्न गाह्रो पर्छ । ओछ्यानमा अचेतझैँ ढलेका बीकेको त कुरै नगरौं ! उनी बोल्नसमेत नसक्ने हालतमा पुगिसकेका छन् । चिनेका मान्छे पुगे टुलुटुलु हेर्छन् ।
पाल्पाली परिवारको अघिल्तिर हरेक दिन घाम झुल्किन्छ आस बोकेर, अस्ताउँछ अत्यास दिएर । गन्दागन्दै दिन ढल्किँदैछन् । शरीर झन् गल्दो छ । कसैले सहयोग गर्ला र उपचार गरौंला भन्दाभन्दै रोगले गाल्दै गएको छ । जेलमा बस्नेलाई जति दिन बित्छ, उति खुसी बढ्दै जान्छ । घररूपी जेलको ओछ्यानमा लडेर उपचारको भिख मागिरहेको व्यक्तिलाई चाहिँ घन्टा-घन्टा बित्दा भतभती पोल्दो रहेछ । हँ, कहिले आउला पुग्दो पैसा बोकेर भारत गई मृगौला फेरेर नयाँ जीवन पाउने दिन ?
झन्डै आधा दर्जन पुस्तकका लेखक हुन्, बीके । अलि पहिला किताबको बजार कहाँ थियो र ! त्यसबाट कमाइ नभएपछि श्रीमान-श्रीमती मिलेर 'नेपाल बोर्डर' साप्ताहिक निकाल्न थाले । त्यसको पनि आर्जन भनेकै मुस्किलले अर्को अंक निकाल्नु हो । थोर-बहुत बचाएर दाल, भात, तरकारी । त्यसैका लागि पाइताला खियाएर यो जोडी राजधानीका गल्ली-गल्ली भौंतारियो, तर पनि पेसागत धर्म कहिल्यै उल्लंघन गरेनन् । पेसा दुरुपयोग गरेको भए अहिले जीवन सदुपयोग हुनसक्थ्यो । पेसा सदुपयोग गर्दा जीवन दुरुपयोग भयो । अर्थात् आइपर्दा आफ्नै जीवन किन्ने पैसा साथमा भएन । जीवन लिलामीमा चढ्न लाग्यो, उकासिदिने कोही भएन ।
तर पनि कालो बादलमा चाँदीको घेरा हुन्छ भनिन्छ । भाग्यवश यो जोडीको एउटै रक्तसमूह रहेछ । चिकित्सकले परीक्षण गर्दा श्रीमती रेणुकाको एउटा मृगौला बीकेलाई दिन मिल्ने सम्भावना धेरै छ । मिलेको अवस्थामा उनी दिन आतुर छिन् । मृगौला खोज्नु र किन्नुपर्ने एउटा झमेला नै सल्टिने स्थिति छ । तर मूल समस्या छ, पैसाकै । जतिसक्दो छिटो भारत जानुछ, साथमा पैसा छँदै छैन ।
कोटेश्वरको महादेवस्थान मन्दिरको फेदीमा सडकको धुलो ह्वार-ह्वार पस्ने अँध्यारो कोठा नै हो, उनीहरूको डेरा । पर्दाले बारेर भागबन्डा लगाई त्यसमै निकालिएको छ, भान्सा । त्यहाँबाट खाना पकाउँदा आउने धुवाँ र तेलको राग सुँघ्दै जिन्दगीका थकित सास फेरिरहेछन्, एउटा इमानदार पत्रकार । सायद महादेवस्थानमा दर्शनार्थ आउने भक्तजनहरूलाई भगवान् महादेव नै आह्वान गरिरहेका होलान्, 'हे बालक ! फूल यता चढाए पनि भेटी मेरै काखमा खपटिइरहेको विचरा बीकेलाई चढाइदेऊ ! तिमीलाई वास्तविक धर्म हुनेछ । मेरो दर्शन गरेको फल पाउनेछौ ।'
हो, वास्तविक धर्म भनेकै कसैलाई मृत्युको मुखबाट जोगाउनु हो । सबैभन्दा पूज्य दान भनेकै जीवन दान हो । लाखौं तीर्थ-व्रत, यज्ञ-यज्ञादि गर्नुभन्दा कुनै निरीहलाई बाँच्ने अवसर दिनु ठूलो पुण्य हो । हामी दानी, ज्ञानी, धर्मात्माहरू मिलेर कतै बीकेलाई बचाउन पो सक्छौं कि ?
आखिर रोगको के भर छ र ! कुन रोग कहिले कसलाई लाग्छ, टुंगै छैन । दुर्गममा बसेर धेरैलाई मृत्युको मुखबाट फर्काएका डाक्टर चित्रप्रसाद वाग्ले आफैं क्यान्सरजस्तो असाध्य रोगसँग लडे, राम्रो उपचार नपाई बितिसके । उनी धेरै धनी वा राज्यको कुनै आकर्षक पदमा भएको भए बेलैमा ठूलो देशको गतिलो अस्पताल जान सक्थे । कुबेलामा लिन आएको काललाई सायद धपाउन सक्थे कि ! तर जिन्दगीको पैसारूपी कठिन रेसलिङमा उनको केही लागेन । उनीभन्दा काल बलियो भयो । उनी भुक्लुक्कै ढले । दुःखको कुरो, देश दर्शकदीर्घामा बसेर ताली बजाइरह्यो !
हुने कुरा भइसक्यो । बीकेबारे चाहिँ बेलैमा सोचिहालौं !
शव्द, तस्वीर साभार : कान्तिपुर
‘यस्तै छ पूर्वेली संसार’ बोलको गीतको म्युजिक भिडियोलाई नेपाली श्रोता दर्शकमाझ छिट्टै नै ल्याउने तयारीका साथ गायक गुरुङ म्युजिक भिडियोको तयारीमा जुटेका हुन।
करीब ११ वर्षे सांगितिक यात्रा पार गर्दै आएका गायक गुरुङले अहिले तीन वटा गीत (पूर्वेली संसार, किराँती अनि हिरो ) बोलको भिडियोको निर्देशन गर्ने तयारीमा तथा गीतको प्रोमोशनमा जुटिरहेको बताए। गायक गरुङका अनुसार उक्त गीतहरुको छाँयाङकन राजधानी लगायत पुर्वेली परिवेशको रमणीय दृश्यमा खिचिनेछ।
यसका साथै तीन वटै गीतहरु ‘यस्तै छ पूर्वेली संसार’, किराँती अनि हिरोको रेकर्डिङ भने रिवेल रेकर्डिङ स्टुडियोमा गरिसकेको गायक गुरुङले जानकारी दिए।
चुडामणि शर्मा, शान्तराज सुवेदी र हरि बस्याल एक समय निकै चर्चामा थिए । शर्माले लोक सेवा परीक्षामा एकैपटकमा सात ठाउँबाट नाम निकाल्दा उनका साथी सुवेदी र बस्यालले पाँच–पाँच ठाउँबाट नाम निकाले । विद्यार्थीका लागि उनीहरू 'आइडियल' नै थिए । २०५८ सालतिर यी तीन आइडियललाई लोक सेवामा रुचि राख्नेहरूले टाइटल दिएका थिए– लोक सेवा वर्ष पुरुषहरू ।
गृह मन्त्रालयका सहसचिव चुडामणि शर्माका लागि दिइएको यो टाइटल निक्कै फाप्यो । लोक सेवामा उनले पुर्याएको योगदान र सफलताले यो पुष्टि गरिसकेको छ । जुन परीक्षा दियो त्यसमै नाम निस्किन्थ्यो । उनी सधैं उत्तीर्णको टप लिस्टमा पर्थे । सुवेदी अहिले अर्थ सचिव र बस्याल ल्हासा महामाणिज्य दूत छन् ।
लोक सेवाका विद्यार्थीबीच प्रख्यात शर्माले अहिलेसम्म ४१ किताब लेखिसकेका छन् । अरू केही पाइप लाइनमा रहेको उनी बताउँछन् ।
२०२६ सालमा स्याङ्जामा जन्मेका शर्माले २०४३ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि पृथ्वीनाराणण क्याम्पस पोखरा पढ्दै गर्दामात्रै लोक सेवा भन्ने शब्द सुनेका थिए । उनका साथी रमेश ढकाल मुखियाको जागिरे । त्यही बेला उनले शर्मालाई भने 'सह–लेखापाल खुलेको छ रे, फर्म भर्ने होइन ?'
अहिले महालेखाको निर्देशक रहेका ढकालसँग लागेर उनले आईकम दोस्रो वर्ष पढ्दै गर्दा सह–लेखपालमा फर्म भरे र परीक्षा दिए ।
क्याम्पसको पढाइ सकेर शर्मा स्याङ्जास्थित घरमा त्यत्तिकै बसिरहेका थिए । त्यस बेलै हुलाकबाट उनको नाममा आएको एउटा खामले उनको भविष्यको नयाँ ढोका खोलिदियो । चिठीमा लेखिएको थियो– 'तपाईंले दिनुभएको लिखित परीक्षामा उत्तीण हुनुभएको छ । अब अन्तर्वार्ताको लागि आउनुहोला ।'
उनी अन्तर्वार्ताका लागि पोखरा हान्निए । १३–१४ सय जनाबीचको प्रतिस्पर्धामा नाम निकाल्दै २०४५ सालमा सह–लेखापाल भई उनी लमजुङबाट सरकारी सेवामा प्रवेश गरे ।
जागिरमा छिरेपछि नियमित अध्ययनमा भने समस्या भयो । उनी प्राइभेट भर्ना भए । उनले बिकमसँगै बिए, बिएड र बिएमा अंग्रेजी विषय लिएर प्राइभेटमा पढे । आफ्नो अध्ययनलाई निरन्तरता दिइरहे ।
स्नातक उत्तीर्ण भएपछि उनी अफिसर (अधिकृत)को तयारीमा लागे । प्रशासन, राजस्व, बैंक, प्रहरी, हुलाक, जहाँ आवेदन खुल्छ त्यहीँ फारम भर्न पुगिहाल्थे । उनको लक्ष्य थियो– राम्रो सरकारी जागिर खानु । उनी भन्छन्, 'म सफलता नपाउन्जेल लागिरहेँ ।'
२०५० सालमा दिएको अफिसरको रिजल्ट २०५१ सालमा आयो । ४९ जना अधिकृत मागिएकोमा उनले चौथो नम्बरमा नाम निकाले । काठमाडौंमा भएको अन्तर्वार्तामा सफल भएपछि उनी प्रशासनतर्फ अधिकृत भई पोखरा पोस्टिङ भए । त्यस बेला उनले अन्य परीक्षामा पनि नाम निकालेका थिए । तर उनको रोजाइमा प्रशासन नै प¥यो । शाखा अधिकृतका रूपमा उनी विभिन्न जिल्ला पुगे । यो कार्य २०५८ सालसम्म रह्यो ।
२०५८ सालमा उप–सचिवमा आन्तरिक र खुला विज्ञापन खुल्यो । उनी किन पछि हट्थे । प्रतिस्पर्धामा उत्रिए । उनै तीनभाइ सुवेदी, बस्याल र शर्माकै नाम निस्कियो । उनीहरूले प्रशासन र राजस्वमा खुला र आन्तरिकमा धेरै ठाउँबाट एकैपटक परीक्षा दिए । 'त्यो बेला मैले सात ठाउँबाट निकाल्दा सुवेदी र बस्यालले पाँच–पाँच ठाउँबाट निकाल्नुभएको थियो,' शर्माले साथीहरूलाई सम्झँदै भने ।
शर्मालाई अरूले सुनाउँथे, 'जताततै तिमीहरूको मात्र नाम छ । तिमीहरू लोक सेवा वर्ष पुरुष नै भयौं ।' लोक सेवाको बुलेटिन होस् वा गोरखापत्रको विज्ञापन; यी तीन होनाहारको नाम कहिल्यै छुटेन । आवेदन माग गरिएको हरेक सरकारी कोटाका लागि परीक्षा दिन्थे र सबैमा नाम पनि निकाल्थे ।
पछि राजस्वमा एक सिटको लागि खुला प्रतिस्पर्धा भयो । धेरैको प्रतिस्पर्धामा यी तीनले नाम निकाले । अन्तर्वार्तामा शर्माले नाम निकाले । त्यसपछि उनले अर्थ मन्त्रालय हँुदै विभिन्न निकायमा राजस्वको उप–सचिव भई सेवा गरे ।
त्यसपछि उनले कहिल्यै पनि पछाडि फर्केर हेर्नुपरेन । उनको सफलता यतिमै सीमित भएन । सफलताको सोपानमा उनी चढिरहे । २०६४ मा एक नम्बरमा सह–सचिवको नाम निकालेका उनी सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, अर्थ, महालेखा नियन्त्रण कार्यालय, गृह मन्त्रालयका साथै सुनसरी, ललितपुर र काठमाडौंको प्रमुख जिल्ला अधिकारी हुँदै अहिले गृह मन्त्रालयको सह–सचिवमा कार्यरत छन् । आफ्नै कार्यलयमा गफिँदै उनले भने, 'म यहाँसम्म आइपुग्छु भन्ने लागेको थिएन । अध्ययनप्रतिको लगावले नै मलाई यहाँ ल्याइपु¥याएको हो ।'
लोक सेवा पढ्ने मन्त्र
सेभेन सी
लोक सेवा पढ्न सुरु गर्दा 'सेभेन सी'लाई आधार बनाएर अध्ययन गर्नुपर्छ । यो जुन तहको भए पनि, वस्तुगत वा विषयगत जे भए पनि यही सुत्र प्रयोग गर्नुपर्छ ।
कन्टेन्ट:
कन्टेन्ट भनेको पाठ्क्रम हो । पाठ्यक्रममा के–के विषयवस्तु पढ्नुपर्छ, त्यसभित्र कस्ता प्रश्न सोधिन्छ; वस्तुगत, विषयगतलाई ख्याल गर्दै कन्टेन्ट ओरेन्टेन्ड भएर गहिराइसम्म जानुपर्छ ।
कन्सेप्ट:
कन्टेन्ट थाहा भएपछि यसमा रहेका विषयवस्तुको अर्थ के हो ? परिभाषा के हो ? यसको सुरुवात कसरी भयो ? रिभोलुसन कसरी भयो ? त्यसका आयाम के–के हुन् ? थाहा पाउनुपर्छ ।
कोर:
कुनै पनि विषयवस्तु पढेपछि यसको मुख्य तŒव के हो भन्ने जान्न जरुरी छ । जुनसुकै विषयमा मियो के हो ? त्यसलाई थाहा पाउनुपर्छ । कोर कुरा थाहा पाइयो भने बढाउने, घटाउने आफ्नै हातमा हुन्छ ।
कभरेज:
हामीले जुन विषय पढ्छौं त्यसका विषेशता के–के हुन्, सिद्धान्त नीति, सांगठानिक व्यवस्था, कानुनी व्यवस्थाजस्ता अनेक दायरा हुन सक्छन् । पढिरहेको विषयले कुन–कुन क्षेत्र ओगट्छ, त्यो थाहा पाउन जरुरी छ । धेरै आयाम, प्रकार, प्रकारमा भिन्नता हुन्छन् । ती थाहा पाउनुपर्छ । परीक्षामा सोधिएका प्रश्न पाठ्यक्रमअनुसार नै आउने हुन् । पाठ्यक्रबाहिरबाट आउँछ भन्ने होइन ।
कन्टेक्ट्स:
यसको अर्थ समय–सन्दर्भ हो । जुन विषय छ, त्यो विषयको अहिलेको अवस्था के हो ? आजको इस्यु के हो ? यस्ता कुरा पाठ्यक्रममा हुँदैनन् । आफूलाई बलियो गरी उभ्याउन वर्तमान अवस्थाबारे पनि जानकार भइरहनुपर्छ । जस्तैः निजामती सेवा पढ्यौं भने ग्लोबलाइजेसनमा निजामती, समावेशीमा निजामती सेवा, निजामती सेवा र इ–गभर्नेसन, निजामती सेवा र अन्य सेवाजस्ता विषय हेर्नुपर्छ । आफ्नो मुलुको सन्दर्भमा मात्र होइन कि, विश्व परिवेशलाई नै केन्द्रमा राखेर अध्ययन गर्नुपर्छ ।
कमेन्ट:
सबै विषयवस्तु पढिसकेपछि विद्यार्थी आफैंले त्यो विषयलाई केलाउन जान्नुपर्छ । आफैं विश्लेषण गर्न सक्नुपर्छ । समस्या, चुनौती, कमजोरी पक्ष, बलियो पक्षजस्ता कुरा सांगोपांगो केलाउन जान्नुपर्छ । सैद्धान्तिक, व्यावहारिक पक्षमा पनि अभ्यास गरिरहनुपर्छ । सम्भावनाका कुरा नियाल्नुपर्छ । विषयगत सन्दर्भमा कमेन्ट धेरै महŒवपूर्ण कुरा हो ।
कन्क्लुजन:
यी सबै भएपछि विषयवस्तुको सार के हो भन्ने कुरा थाहा पाउन जरुरी छ । विषयवस्तुको गुदीबारे पत्ता लगाउन सक्नुपर्छ । समस्या थाहा पाइयो तर अब समाधानका उपाय के हुन सक्छन् ? निष्कर्षमा लाग्नुपर्छ । सकारात्मक सोच राखी फोहोरलाई मोहरमा लैजानुपर्छ । समस्या होइन समाधान देख्न सक्नुपर्छ । कमजोरीलाई सबल पक्षमा लैजाने कोसिस गर्नुपर्छ । चुनौतीलाई अवसरमा ढालेर हेर्न सक्नुपर्छ । अबको समाधान या बाटो यो हुनुपर्छ भनेर भन्न सक्नुपर्छ ।
फ्रेस स्टार्ट
अध्ययन गर्न सुरु गर्दा फ्रेस स्टार्टलाई अवलम्बन गर्नुपर्छ ।
फर्ट स्टार्ट (एफ) :
फर्ट स्टार्ट भनेको पढ्न सुरु गर्नुपर्छ भन्नेमात्र होइन । पढ्न सुरु गर्दा नयाँ शैली र नवीनतम तरिकाबाट पढ्नुपर्छ भन्ने हो । नयाँ सन्दर्भ र नयाँ विधिबाट अघि बढ्ने हो । चल्तीको नयाँ शैली के छ त्यसलाई पछ्याउने ।
रुटिन स्टार्ट (आर):
जहिले पनि योजनाबद्ध हिसाबले जानुपर्छ । रुटिन बनाएर पढ्नुपर्छ । समय छ र पाठ्यक्रम हेरेर त्यसअनुरूप योजनाबद्ध हिसाबले जानुपर्छ । जटिल विषयलाई धेरै समय दिने, कतिपय कुरालाई समूहमा पढ्ने गर्नुपर्छ ।
स्पेसिफिक स्टार्ट (ई):
कुनै पनि विषयवस्तु पढ्दा साझा विषयलाई जहिले पनि घोकिरहनुपर्दैन । एकचोटि पढेपछि जता पनि काम लाग्छ । जस्तैः सामान्य ज्ञान पढियो भने खरिदार, सुब्बा, अधिकृत जता पनि काम लाग्छ । साझा कुरालाई एकपटक अध्ययन गर्ने र मुख्य विषयलाई विशेष ध्यान दिने गर्नुपर्छ ।
होलिस्टिक स्टार्ट (एच):
एक–एक टपिक पढिसकेपछि सबै विषयवस्तुलाई समेटेर जानुपर्छ । साझा कुरालाई एकातिर र स्पेसिफिक कुरालाई एकातिर राखेर हेर्नुपर्छ । सबै विषयलाई एकैपटक हेर्दा कति सकिन्छ आफैं जाँच्नुपर्छ ।
वस्तुगत
वस्तुगत प्रश्नको तयारी गर्दा कुनै कुरा नछुटुन्, कुनै पनि नदोहोरिऊन् भन्ने सुत्र प्रयोग गर्नुपर्छ । कसैले पनि सबै कुरा जानेको हुँदैन । लोक सेवाले त्यस्तो खोजेको पनि हुँदैन । त्यसैले 'लेस इन अल'मा ध्यान दिनुपर्छ । अर्थात् सबै विषयमा थोरै–थोरै जानेको हुनैपर्छ । जस्तैः विश्वको भूगोलबाट पाँच प्रश्न आउँछ भने ब्रह्मान्ड नै जान्न सकिँदैन । मुख्य कुरालाई छान्न सक्नुपर्छ । कोर्स धेरै छ भनेर आत्तिनु हुँदैन।
वैकल्पिक विषयवस्तुमा तीन 'अ'लाई ध्यान दिएर पढ्नुपर्छ । यो सुत्र नै सबै होइन तर अध्ययनको आधारचाहिँ हो ।
अघिको– सुरुमा कस्तो थियो ? जस्तो कि, विश्वमा पहिलो र नेपालमा पहिलो थाहा पाउने ।
अहिलेको– अहिले कस्तो छ ? अन्तिम को ? अन्तिम अवस्था के छ थाहा पाउने ।
अद्वितीय– बीचमा कस्तो भयो ? बीचमा के–के भयो । सामान्य थाहा पाउने ।
समसामयिक विषयलाई अलि बढी फोकस गर्ने । इतिहासका विषयवस्तुलाई हेर्ने । युनिक कुरा, आइक्युका कुरा थाहा पाउने। पढेर मात्र पनि हँुदैन । एक विधिसम्मत भाँतीका हिसाबले पढ्नुपर्छ । सम्झने हिसाबले पढ्नुपर्छ ।
विषयगत
विषयगत प्रश्नको तयारी गर्दा 'सेभेन सी'लाई नै केन्द्रविन्दु बनाएर पढ्ने हो । विषयको अर्थ के हो ? कसरी परिभाषित गरिएको छ ? आयाम के–के छन् ? आरम्भ कसरी भयो ? अहिले त्यसका दायरा के कति छन् ? अहिलेको अवस्था के हो ? त्यसमा कमी–कमजोरी के छन् ? त्यसमा सुधार गर्नुपर्ने कुरा के छ ? माटोमोटी यही परिवेशमा विषयगत विषयलाई अध्ययन गर्नुपर्छ ।
जहिले पनि मौलिकपनलाई प्राथमिकता दिइएको हुन्छ । सिलसिलेबार तरिकाले आफ्नै शैलीमा उत्तर दिन सक्नुपर्छ ।
गतिलो लेखका लागि 'सेभेन एस' अपनाउनुपर्छ ।
स्टक्चर:
छोटो वा लामो उत्तर लेख्दा दायाँ–बायाँ मार्जिन छोड्ने, राम्रो शीर्षक राख्ने, सब टाइटल राख्ने, प्याराफ्रेज गर्ने, बुलेटमा राख्ने ।
स्टार्ट:
लेखको सुरुवात राम्रो हुनुपर्छ । जर्नालिस्टिक तरिकाबाट, सुरुवातमा मुख्य कुरा लेख्ने गर्नुपर्छ । फस्र्ट इम्प्रेसन राम्रो हुनुपर्छ। यो कुरा पढ्ने बेलामै ध्यान दिनुपर्छ।
स्टाइलः
लेखमा विभिन्न स्टाइल प्रयोग गर्नुपर्छ । जस्तैः बुलेट राख्द सफा र आकर्षक देखिन्छ । राम्रा अक्षर र शुद्धता त हुनैप¥यो ।
स्टाटेजी :
प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा भएकाले केही स्टाटेजी पनि अपनाउनुपर्छ । जानकारीलाई बक्समा राख्ने, विभिन्न चित्र, ग्राफ बनाउने, कहिलेकाहीँ जार्गन, फ्रेजहरूलाई प्रयोग गर्ने । हाइलाइट गर्ने । लेख पनि एक किसिमको फेसन नै हो । ढाँचा मिलाएर लेख्नुपर्छ ।
स्कोप:
प्रश्नमा स्कोप लुकेको हुन्छ । प्रश्नमा के लुकेको छ त्यो थाहा पाउनुपर्छ । जस्तैः नेपालमा पत्रकारिता क्षेत्रलाई प्रभावकारी बनाउन के गर्नुपर्ला ? भन्ने प्रश्नमा अहिले पत्रकारितामा प्रभावकारिता छैन र यसलाई अझ प्रभावकारी कसरी बनाउन सकिन्छ भन्ने स्कोप लुकेको छ । हामीले जानेकै स्कोप होइन मागेको स्कोप दिनुपर्छ ।
साइज:
साइज भनेको प्रश्नको उत्तर कति लेख्ने भन्ने हो । दिएको समयभित्र अंकभारका आधारमा प्रश्नको उत्तरको साइज हुनुपर्छ । थोरै अंकलाई धेरै, धेरै अंकलाई थोरै लेखेर हुँदैन।
स्ट्रन्थ :
लेख आशावादी हुनुपर्छ । एक्टिभभन्दा पेसिभ भ्वाइस हुनुपर्छ । अप्रत्यक्ष रूपमा बौद्धिक एप्रोज हुनुपर्छ । सकारात्मक निष्कर्ष दिनुपर्छ । तर जे जस्ता सिद्धान्त भए पनि पौडी खेल्न आफैं पोखरीमा हाम फाल्नुपर्छ।
साभार : नागरिक शनिबारबाट
गृह मन्त्रालयका सहसचिव चुडामणि शर्माका लागि दिइएको यो टाइटल निक्कै फाप्यो । लोक सेवामा उनले पुर्याएको योगदान र सफलताले यो पुष्टि गरिसकेको छ । जुन परीक्षा दियो त्यसमै नाम निस्किन्थ्यो । उनी सधैं उत्तीर्णको टप लिस्टमा पर्थे । सुवेदी अहिले अर्थ सचिव र बस्याल ल्हासा महामाणिज्य दूत छन् ।
लोक सेवाका विद्यार्थीबीच प्रख्यात शर्माले अहिलेसम्म ४१ किताब लेखिसकेका छन् । अरू केही पाइप लाइनमा रहेको उनी बताउँछन् ।
२०२६ सालमा स्याङ्जामा जन्मेका शर्माले २०४३ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि पृथ्वीनाराणण क्याम्पस पोखरा पढ्दै गर्दामात्रै लोक सेवा भन्ने शब्द सुनेका थिए । उनका साथी रमेश ढकाल मुखियाको जागिरे । त्यही बेला उनले शर्मालाई भने 'सह–लेखापाल खुलेको छ रे, फर्म भर्ने होइन ?'
अहिले महालेखाको निर्देशक रहेका ढकालसँग लागेर उनले आईकम दोस्रो वर्ष पढ्दै गर्दा सह–लेखपालमा फर्म भरे र परीक्षा दिए ।
क्याम्पसको पढाइ सकेर शर्मा स्याङ्जास्थित घरमा त्यत्तिकै बसिरहेका थिए । त्यस बेलै हुलाकबाट उनको नाममा आएको एउटा खामले उनको भविष्यको नयाँ ढोका खोलिदियो । चिठीमा लेखिएको थियो– 'तपाईंले दिनुभएको लिखित परीक्षामा उत्तीण हुनुभएको छ । अब अन्तर्वार्ताको लागि आउनुहोला ।'
उनी अन्तर्वार्ताका लागि पोखरा हान्निए । १३–१४ सय जनाबीचको प्रतिस्पर्धामा नाम निकाल्दै २०४५ सालमा सह–लेखापाल भई उनी लमजुङबाट सरकारी सेवामा प्रवेश गरे ।
जागिरमा छिरेपछि नियमित अध्ययनमा भने समस्या भयो । उनी प्राइभेट भर्ना भए । उनले बिकमसँगै बिए, बिएड र बिएमा अंग्रेजी विषय लिएर प्राइभेटमा पढे । आफ्नो अध्ययनलाई निरन्तरता दिइरहे ।
स्नातक उत्तीर्ण भएपछि उनी अफिसर (अधिकृत)को तयारीमा लागे । प्रशासन, राजस्व, बैंक, प्रहरी, हुलाक, जहाँ आवेदन खुल्छ त्यहीँ फारम भर्न पुगिहाल्थे । उनको लक्ष्य थियो– राम्रो सरकारी जागिर खानु । उनी भन्छन्, 'म सफलता नपाउन्जेल लागिरहेँ ।'
२०५० सालमा दिएको अफिसरको रिजल्ट २०५१ सालमा आयो । ४९ जना अधिकृत मागिएकोमा उनले चौथो नम्बरमा नाम निकाले । काठमाडौंमा भएको अन्तर्वार्तामा सफल भएपछि उनी प्रशासनतर्फ अधिकृत भई पोखरा पोस्टिङ भए । त्यस बेला उनले अन्य परीक्षामा पनि नाम निकालेका थिए । तर उनको रोजाइमा प्रशासन नै प¥यो । शाखा अधिकृतका रूपमा उनी विभिन्न जिल्ला पुगे । यो कार्य २०५८ सालसम्म रह्यो ।
२०५८ सालमा उप–सचिवमा आन्तरिक र खुला विज्ञापन खुल्यो । उनी किन पछि हट्थे । प्रतिस्पर्धामा उत्रिए । उनै तीनभाइ सुवेदी, बस्याल र शर्माकै नाम निस्कियो । उनीहरूले प्रशासन र राजस्वमा खुला र आन्तरिकमा धेरै ठाउँबाट एकैपटक परीक्षा दिए । 'त्यो बेला मैले सात ठाउँबाट निकाल्दा सुवेदी र बस्यालले पाँच–पाँच ठाउँबाट निकाल्नुभएको थियो,' शर्माले साथीहरूलाई सम्झँदै भने ।
शर्मालाई अरूले सुनाउँथे, 'जताततै तिमीहरूको मात्र नाम छ । तिमीहरू लोक सेवा वर्ष पुरुष नै भयौं ।' लोक सेवाको बुलेटिन होस् वा गोरखापत्रको विज्ञापन; यी तीन होनाहारको नाम कहिल्यै छुटेन । आवेदन माग गरिएको हरेक सरकारी कोटाका लागि परीक्षा दिन्थे र सबैमा नाम पनि निकाल्थे ।
पछि राजस्वमा एक सिटको लागि खुला प्रतिस्पर्धा भयो । धेरैको प्रतिस्पर्धामा यी तीनले नाम निकाले । अन्तर्वार्तामा शर्माले नाम निकाले । त्यसपछि उनले अर्थ मन्त्रालय हँुदै विभिन्न निकायमा राजस्वको उप–सचिव भई सेवा गरे ।
त्यसपछि उनले कहिल्यै पनि पछाडि फर्केर हेर्नुपरेन । उनको सफलता यतिमै सीमित भएन । सफलताको सोपानमा उनी चढिरहे । २०६४ मा एक नम्बरमा सह–सचिवको नाम निकालेका उनी सामान्य प्रशासन मन्त्रालय, अर्थ, महालेखा नियन्त्रण कार्यालय, गृह मन्त्रालयका साथै सुनसरी, ललितपुर र काठमाडौंको प्रमुख जिल्ला अधिकारी हुँदै अहिले गृह मन्त्रालयको सह–सचिवमा कार्यरत छन् । आफ्नै कार्यलयमा गफिँदै उनले भने, 'म यहाँसम्म आइपुग्छु भन्ने लागेको थिएन । अध्ययनप्रतिको लगावले नै मलाई यहाँ ल्याइपु¥याएको हो ।'
लोक सेवा पढ्ने मन्त्र
सेभेन सी
लोक सेवा पढ्न सुरु गर्दा 'सेभेन सी'लाई आधार बनाएर अध्ययन गर्नुपर्छ । यो जुन तहको भए पनि, वस्तुगत वा विषयगत जे भए पनि यही सुत्र प्रयोग गर्नुपर्छ ।
कन्टेन्ट:
कन्टेन्ट भनेको पाठ्क्रम हो । पाठ्यक्रममा के–के विषयवस्तु पढ्नुपर्छ, त्यसभित्र कस्ता प्रश्न सोधिन्छ; वस्तुगत, विषयगतलाई ख्याल गर्दै कन्टेन्ट ओरेन्टेन्ड भएर गहिराइसम्म जानुपर्छ ।
कन्सेप्ट:
कन्टेन्ट थाहा भएपछि यसमा रहेका विषयवस्तुको अर्थ के हो ? परिभाषा के हो ? यसको सुरुवात कसरी भयो ? रिभोलुसन कसरी भयो ? त्यसका आयाम के–के हुन् ? थाहा पाउनुपर्छ ।
कोर:
कुनै पनि विषयवस्तु पढेपछि यसको मुख्य तŒव के हो भन्ने जान्न जरुरी छ । जुनसुकै विषयमा मियो के हो ? त्यसलाई थाहा पाउनुपर्छ । कोर कुरा थाहा पाइयो भने बढाउने, घटाउने आफ्नै हातमा हुन्छ ।
कभरेज:
हामीले जुन विषय पढ्छौं त्यसका विषेशता के–के हुन्, सिद्धान्त नीति, सांगठानिक व्यवस्था, कानुनी व्यवस्थाजस्ता अनेक दायरा हुन सक्छन् । पढिरहेको विषयले कुन–कुन क्षेत्र ओगट्छ, त्यो थाहा पाउन जरुरी छ । धेरै आयाम, प्रकार, प्रकारमा भिन्नता हुन्छन् । ती थाहा पाउनुपर्छ । परीक्षामा सोधिएका प्रश्न पाठ्यक्रमअनुसार नै आउने हुन् । पाठ्यक्रबाहिरबाट आउँछ भन्ने होइन ।
कन्टेक्ट्स:
यसको अर्थ समय–सन्दर्भ हो । जुन विषय छ, त्यो विषयको अहिलेको अवस्था के हो ? आजको इस्यु के हो ? यस्ता कुरा पाठ्यक्रममा हुँदैनन् । आफूलाई बलियो गरी उभ्याउन वर्तमान अवस्थाबारे पनि जानकार भइरहनुपर्छ । जस्तैः निजामती सेवा पढ्यौं भने ग्लोबलाइजेसनमा निजामती, समावेशीमा निजामती सेवा, निजामती सेवा र इ–गभर्नेसन, निजामती सेवा र अन्य सेवाजस्ता विषय हेर्नुपर्छ । आफ्नो मुलुको सन्दर्भमा मात्र होइन कि, विश्व परिवेशलाई नै केन्द्रमा राखेर अध्ययन गर्नुपर्छ ।
कमेन्ट:
सबै विषयवस्तु पढिसकेपछि विद्यार्थी आफैंले त्यो विषयलाई केलाउन जान्नुपर्छ । आफैं विश्लेषण गर्न सक्नुपर्छ । समस्या, चुनौती, कमजोरी पक्ष, बलियो पक्षजस्ता कुरा सांगोपांगो केलाउन जान्नुपर्छ । सैद्धान्तिक, व्यावहारिक पक्षमा पनि अभ्यास गरिरहनुपर्छ । सम्भावनाका कुरा नियाल्नुपर्छ । विषयगत सन्दर्भमा कमेन्ट धेरै महŒवपूर्ण कुरा हो ।
कन्क्लुजन:
यी सबै भएपछि विषयवस्तुको सार के हो भन्ने कुरा थाहा पाउन जरुरी छ । विषयवस्तुको गुदीबारे पत्ता लगाउन सक्नुपर्छ । समस्या थाहा पाइयो तर अब समाधानका उपाय के हुन सक्छन् ? निष्कर्षमा लाग्नुपर्छ । सकारात्मक सोच राखी फोहोरलाई मोहरमा लैजानुपर्छ । समस्या होइन समाधान देख्न सक्नुपर्छ । कमजोरीलाई सबल पक्षमा लैजाने कोसिस गर्नुपर्छ । चुनौतीलाई अवसरमा ढालेर हेर्न सक्नुपर्छ । अबको समाधान या बाटो यो हुनुपर्छ भनेर भन्न सक्नुपर्छ ।
फ्रेस स्टार्ट
अध्ययन गर्न सुरु गर्दा फ्रेस स्टार्टलाई अवलम्बन गर्नुपर्छ ।
फर्ट स्टार्ट (एफ) :
फर्ट स्टार्ट भनेको पढ्न सुरु गर्नुपर्छ भन्नेमात्र होइन । पढ्न सुरु गर्दा नयाँ शैली र नवीनतम तरिकाबाट पढ्नुपर्छ भन्ने हो । नयाँ सन्दर्भ र नयाँ विधिबाट अघि बढ्ने हो । चल्तीको नयाँ शैली के छ त्यसलाई पछ्याउने ।
रुटिन स्टार्ट (आर):
जहिले पनि योजनाबद्ध हिसाबले जानुपर्छ । रुटिन बनाएर पढ्नुपर्छ । समय छ र पाठ्यक्रम हेरेर त्यसअनुरूप योजनाबद्ध हिसाबले जानुपर्छ । जटिल विषयलाई धेरै समय दिने, कतिपय कुरालाई समूहमा पढ्ने गर्नुपर्छ ।
स्पेसिफिक स्टार्ट (ई):
कुनै पनि विषयवस्तु पढ्दा साझा विषयलाई जहिले पनि घोकिरहनुपर्दैन । एकचोटि पढेपछि जता पनि काम लाग्छ । जस्तैः सामान्य ज्ञान पढियो भने खरिदार, सुब्बा, अधिकृत जता पनि काम लाग्छ । साझा कुरालाई एकपटक अध्ययन गर्ने र मुख्य विषयलाई विशेष ध्यान दिने गर्नुपर्छ ।
होलिस्टिक स्टार्ट (एच):
एक–एक टपिक पढिसकेपछि सबै विषयवस्तुलाई समेटेर जानुपर्छ । साझा कुरालाई एकातिर र स्पेसिफिक कुरालाई एकातिर राखेर हेर्नुपर्छ । सबै विषयलाई एकैपटक हेर्दा कति सकिन्छ आफैं जाँच्नुपर्छ ।
वस्तुगत
वस्तुगत प्रश्नको तयारी गर्दा कुनै कुरा नछुटुन्, कुनै पनि नदोहोरिऊन् भन्ने सुत्र प्रयोग गर्नुपर्छ । कसैले पनि सबै कुरा जानेको हुँदैन । लोक सेवाले त्यस्तो खोजेको पनि हुँदैन । त्यसैले 'लेस इन अल'मा ध्यान दिनुपर्छ । अर्थात् सबै विषयमा थोरै–थोरै जानेको हुनैपर्छ । जस्तैः विश्वको भूगोलबाट पाँच प्रश्न आउँछ भने ब्रह्मान्ड नै जान्न सकिँदैन । मुख्य कुरालाई छान्न सक्नुपर्छ । कोर्स धेरै छ भनेर आत्तिनु हुँदैन।
वैकल्पिक विषयवस्तुमा तीन 'अ'लाई ध्यान दिएर पढ्नुपर्छ । यो सुत्र नै सबै होइन तर अध्ययनको आधारचाहिँ हो ।
अघिको– सुरुमा कस्तो थियो ? जस्तो कि, विश्वमा पहिलो र नेपालमा पहिलो थाहा पाउने ।
अहिलेको– अहिले कस्तो छ ? अन्तिम को ? अन्तिम अवस्था के छ थाहा पाउने ।
अद्वितीय– बीचमा कस्तो भयो ? बीचमा के–के भयो । सामान्य थाहा पाउने ।
समसामयिक विषयलाई अलि बढी फोकस गर्ने । इतिहासका विषयवस्तुलाई हेर्ने । युनिक कुरा, आइक्युका कुरा थाहा पाउने। पढेर मात्र पनि हँुदैन । एक विधिसम्मत भाँतीका हिसाबले पढ्नुपर्छ । सम्झने हिसाबले पढ्नुपर्छ ।
विषयगत
विषयगत प्रश्नको तयारी गर्दा 'सेभेन सी'लाई नै केन्द्रविन्दु बनाएर पढ्ने हो । विषयको अर्थ के हो ? कसरी परिभाषित गरिएको छ ? आयाम के–के छन् ? आरम्भ कसरी भयो ? अहिले त्यसका दायरा के कति छन् ? अहिलेको अवस्था के हो ? त्यसमा कमी–कमजोरी के छन् ? त्यसमा सुधार गर्नुपर्ने कुरा के छ ? माटोमोटी यही परिवेशमा विषयगत विषयलाई अध्ययन गर्नुपर्छ ।
जहिले पनि मौलिकपनलाई प्राथमिकता दिइएको हुन्छ । सिलसिलेबार तरिकाले आफ्नै शैलीमा उत्तर दिन सक्नुपर्छ ।
गतिलो लेखका लागि 'सेभेन एस' अपनाउनुपर्छ ।
स्टक्चर:
छोटो वा लामो उत्तर लेख्दा दायाँ–बायाँ मार्जिन छोड्ने, राम्रो शीर्षक राख्ने, सब टाइटल राख्ने, प्याराफ्रेज गर्ने, बुलेटमा राख्ने ।
स्टार्ट:
लेखको सुरुवात राम्रो हुनुपर्छ । जर्नालिस्टिक तरिकाबाट, सुरुवातमा मुख्य कुरा लेख्ने गर्नुपर्छ । फस्र्ट इम्प्रेसन राम्रो हुनुपर्छ। यो कुरा पढ्ने बेलामै ध्यान दिनुपर्छ।
स्टाइलः
लेखमा विभिन्न स्टाइल प्रयोग गर्नुपर्छ । जस्तैः बुलेट राख्द सफा र आकर्षक देखिन्छ । राम्रा अक्षर र शुद्धता त हुनैप¥यो ।
स्टाटेजी :
प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा भएकाले केही स्टाटेजी पनि अपनाउनुपर्छ । जानकारीलाई बक्समा राख्ने, विभिन्न चित्र, ग्राफ बनाउने, कहिलेकाहीँ जार्गन, फ्रेजहरूलाई प्रयोग गर्ने । हाइलाइट गर्ने । लेख पनि एक किसिमको फेसन नै हो । ढाँचा मिलाएर लेख्नुपर्छ ।
स्कोप:
प्रश्नमा स्कोप लुकेको हुन्छ । प्रश्नमा के लुकेको छ त्यो थाहा पाउनुपर्छ । जस्तैः नेपालमा पत्रकारिता क्षेत्रलाई प्रभावकारी बनाउन के गर्नुपर्ला ? भन्ने प्रश्नमा अहिले पत्रकारितामा प्रभावकारिता छैन र यसलाई अझ प्रभावकारी कसरी बनाउन सकिन्छ भन्ने स्कोप लुकेको छ । हामीले जानेकै स्कोप होइन मागेको स्कोप दिनुपर्छ ।
साइज:
साइज भनेको प्रश्नको उत्तर कति लेख्ने भन्ने हो । दिएको समयभित्र अंकभारका आधारमा प्रश्नको उत्तरको साइज हुनुपर्छ । थोरै अंकलाई धेरै, धेरै अंकलाई थोरै लेखेर हुँदैन।
स्ट्रन्थ :
लेख आशावादी हुनुपर्छ । एक्टिभभन्दा पेसिभ भ्वाइस हुनुपर्छ । अप्रत्यक्ष रूपमा बौद्धिक एप्रोज हुनुपर्छ । सकारात्मक निष्कर्ष दिनुपर्छ । तर जे जस्ता सिद्धान्त भए पनि पौडी खेल्न आफैं पोखरीमा हाम फाल्नुपर्छ।
साभार : नागरिक शनिबारबाट
With this communication we would like to express our gratitude to the individuals and families who helped us to help some desperate and needy in Nepal.
Help For Desperately Needy People International (HDNP) with your contribution brought smiles to many elderly, orphan children and homeless people in Nepal recently. Though 86 cents per day seems very insignificant; that can makes a miracle… brings many smiles on face. Locally we have been doing food donation to homeless people in DFW area every year and other welfare activities.
As you all know October is special month in Nepal as most of the population celebrate Dashain and Tihar festivals with families. On the auspicious time, HDNP founder visited Nepal along with HDNP Nepal team to help desperately needy people in Nepal.Our target was to bring some relief and smiles to people without families. Following are the main programs we accomplished:
Day feeding to 65 needy at Kuti
Helpless and needy people in Kuti are left by families are taking shelter at Shree Radha Krishna Shayam Kuti, Surunga, Jhapa. We wanted to give them at least something different for one day in a moth. Provided food and some allowance to give them some hope. We will continue feeding every month with the help of HDNP team in Nepal.
Warm clothes to 20 needy children
Jointly with Koupandole based PAPA’s Home organization we were able to provide warm clothes to 20 orphan children in need. Those children were picked up from the streets of Kathmandu valley as abandoned left by parents.
Helped 140 needy around Pashupatinath area
With HDNP Nepal Team we were able to provide some warm clothes (muffler and hat), food and fruits to very needy people around Pashupatinath Temple are. Most of them are either homeless or helpless or disable.
HIV Positive Kid Children
Few months ago HIV positive kids were helped by HDNP with food and clothes. Punarbal Plus is local organization working on welfare of those kids in need. 28 Children were benefited.
We appreciate time and involvement of HDNP Nepal Team:
Mr. Bal Chandra Shapkota (Chief Coordinator in Nepal)
Mr. Sudesh Kandel (Volunteer Coordinator in Nepal)
Mr. Shambhu Regmi (Program Coordinator)
Tanuja Mainali Acharya (Volunteer)
Vibes Shapkota
Sunil Kandel
Madhan Pant
Once again thank you everyone for helping.
Please visit our website and connect with us at
www.hdnpinternational.org
काठमाडौं/ राजनीतिक दलहरूले आचारसंहिताविपरीत निर्वाचन प्रचारप्रसारमा बालबालिकालाई प्रयोगलाई दिनप्रतिदिन बढाउँदै लगेका छन् । उनीहरूले दिनभर आफ्नो पार्टीको पोस्टर टाँस्नेदेखि लिएर निर्वाचनका विभिन्न कार्यक्रममा सहभागी गराउनेसम्मका काममा बालबालिकालाई प्रयोग गरिरहेका छन् ।
निर्वाचन आचारसंहिता २०७० को बुँदा नम्बर ३२ मा बालबालिकालाई आमसभा, बैठक वा भेलामा सहभागी गराउन तथा चुनावी प्रचारप्रसार र अन्य निर्वाचनसँग सम्बन्धित कुनै पनि गतिविधि गर्न गराउन नहुने उल्लेख छ । यसतर्फ राजनीतिक दललाई नियन्त्रण वा नियमन गर्ने निकाय भने मौन रहेका छन् ।
नेपालको अन्तरिम संविधान ०६३, बालअधिकारसम्बन्धी महासन्धि १९८९, बालबालिकासम्बन्धी ऐन ०४८ बालश्रम (नियमन र निषेध गर्ने) ऐन ०५६ लगायतका ऐनमा समेत कुनै पनि राजनीतिक क्रियाकलापका लागि बालबालिकाको प्रयोग गर्न नपाइने व्यवस्था छ ।
यसै सन्दर्भमा दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा विभिन्न राजनीतिक दलले उल्लंघन गरेका बालअघिकारका घटनाका विषयमा केन्द्रीय बालकल्याण समितिले राजधानीमा सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदन भने यस्तो छ ।
प्रतिवेदनको पूर्णपाठ :
नेपाल सरकार
महिला, बालबालिका तथा समाजकल्याण मन्त्रालय
केन्द्रीय बालकल्याण समिति, ललितपुर
निर्वाचनमा बालअधिकार अनुगमनसम्बन्धी प्रारम्भिक प्रतिवेदन
२४ कार्तिक २०७०
१. पृष्ठभूमि
पहिलो संविधानसभाबाट नयाँ संविधान जारी हुन नसक्दा दोस्रो संविधानसभा सदस्य निर्वाचन २०७० आउँदो मंसिर ४ गते सम्पन्न हुन गइरहको छ । यस परिप्रेक्षमा राष्ट्रका सम्पूर्ण तह र तप्काका नागरिकहरू संविधानसभा निर्वाचनलाई सफल बनाउन लागीपरेका छन् । निर्वाचनलाई निष्पक्ष, भयरहित र हिंसामुक्त बनाउन निर्वाचन आयोगबाट निर्वाचन आचारसंहिता जारी गरिएको छ । आचारसंहितामा बालबालिकालाई निर्वाचनका कुनै पनि गतिविधिमा प्रयोग गर्न नपाईने भन्ने स्पष्ट प्रावधान रहेकोछ ।
संविधानसभा सदस्य निर्वाचन आचारसंहिता, २०७० को बुँदा नम्बर ३२ मा प्रष्ट भनिएको छ, “बालवालिकालाई जुलुस, र्याली, आमसभा, वैठक वा भेलामा सहभागी गराउन तथा निर्वाचन प्रचार–प्रसार र निर्वाचनसँग सम्बन्धित अन्य कुनैपनि काम वा गतिविधिमा प्रयोग गर्न र गराउन हुँदैन ।” यसैगरी बुँदा नं ३५ मा “विद्यालय र विद्यालय हाताभित्र आमसभा, माइकिङ्ग लगायत निर्वाचन प्रचारका काम गर्नु हुँदैन । ” त्यस्तै गरी वुँदा नं. १० ले शैक्षिक संस्थाको हातामा निर्वाचन सँग सम्बन्धित प्रचार सामाग्री टाँस्न निषेध गरेकोछ ।
निर्वाचनको प्रचारप्रसारका गतिविधिमा हुन सक्ने बालअधिकारको उल्लंघनका सम्बन्धमा केन्द्रीय बालकल्याण समितिले जिल्ला बालकल्याण समितिमार्फत नागरिक समाजको सहभागितामा देशका सबै जिल्लाहरूमा निर्वाचनमा बालअधिकार अनुगमन कार्य सञ्चालन गरीरहेको छ । यसअन्तर्गत निर्वाचन पूर्व, निर्वाचनको दिन र निर्वाचन पश्चातका निर्वाचनका गतिविधिहरूको अनुगमन गरिँदै छ ।
२. बालअधिकार अनुगमनको उद्देश्य
निर्वाचन आचारसंहिता २०७० को बुँदा नम्बर ३२ मा बालबालिकालाई आमसभा, बैठक वा भेलामा सहभागी गराउन तथा चुनावी प्रचारप्रसार र अन्य निर्वाचनसँग सम्बन्धित कुनै पनि गतिविधि गर्न गराउन नहुने उल्लेख छ । यसतर्फ राजनीतिक दललाई नियन्त्रण वा नियमन गर्ने निकाय भने मौन रहेका छन् ।
नेपालको अन्तरिम संविधान ०६३, बालअधिकारसम्बन्धी महासन्धि १९८९, बालबालिकासम्बन्धी ऐन ०४८ बालश्रम (नियमन र निषेध गर्ने) ऐन ०५६ लगायतका ऐनमा समेत कुनै पनि राजनीतिक क्रियाकलापका लागि बालबालिकाको प्रयोग गर्न नपाइने व्यवस्था छ ।
यसै सन्दर्भमा दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा विभिन्न राजनीतिक दलले उल्लंघन गरेका बालअघिकारका घटनाका विषयमा केन्द्रीय बालकल्याण समितिले राजधानीमा सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदन भने यस्तो छ ।
प्रतिवेदनको पूर्णपाठ :
नेपाल सरकार
महिला, बालबालिका तथा समाजकल्याण मन्त्रालय
केन्द्रीय बालकल्याण समिति, ललितपुर
निर्वाचनमा बालअधिकार अनुगमनसम्बन्धी प्रारम्भिक प्रतिवेदन
२४ कार्तिक २०७०
१. पृष्ठभूमि
पहिलो संविधानसभाबाट नयाँ संविधान जारी हुन नसक्दा दोस्रो संविधानसभा सदस्य निर्वाचन २०७० आउँदो मंसिर ४ गते सम्पन्न हुन गइरहको छ । यस परिप्रेक्षमा राष्ट्रका सम्पूर्ण तह र तप्काका नागरिकहरू संविधानसभा निर्वाचनलाई सफल बनाउन लागीपरेका छन् । निर्वाचनलाई निष्पक्ष, भयरहित र हिंसामुक्त बनाउन निर्वाचन आयोगबाट निर्वाचन आचारसंहिता जारी गरिएको छ । आचारसंहितामा बालबालिकालाई निर्वाचनका कुनै पनि गतिविधिमा प्रयोग गर्न नपाईने भन्ने स्पष्ट प्रावधान रहेकोछ ।
संविधानसभा सदस्य निर्वाचन आचारसंहिता, २०७० को बुँदा नम्बर ३२ मा प्रष्ट भनिएको छ, “बालवालिकालाई जुलुस, र्याली, आमसभा, वैठक वा भेलामा सहभागी गराउन तथा निर्वाचन प्रचार–प्रसार र निर्वाचनसँग सम्बन्धित अन्य कुनैपनि काम वा गतिविधिमा प्रयोग गर्न र गराउन हुँदैन ।” यसैगरी बुँदा नं ३५ मा “विद्यालय र विद्यालय हाताभित्र आमसभा, माइकिङ्ग लगायत निर्वाचन प्रचारका काम गर्नु हुँदैन । ” त्यस्तै गरी वुँदा नं. १० ले शैक्षिक संस्थाको हातामा निर्वाचन सँग सम्बन्धित प्रचार सामाग्री टाँस्न निषेध गरेकोछ ।
निर्वाचनको प्रचारप्रसारका गतिविधिमा हुन सक्ने बालअधिकारको उल्लंघनका सम्बन्धमा केन्द्रीय बालकल्याण समितिले जिल्ला बालकल्याण समितिमार्फत नागरिक समाजको सहभागितामा देशका सबै जिल्लाहरूमा निर्वाचनमा बालअधिकार अनुगमन कार्य सञ्चालन गरीरहेको छ । यसअन्तर्गत निर्वाचन पूर्व, निर्वाचनको दिन र निर्वाचन पश्चातका निर्वाचनका गतिविधिहरूको अनुगमन गरिँदै छ ।
२. बालअधिकार अनुगमनको उद्देश्य
- बालबालिकालाई जुलुस, र्याली, आमसभा, वैठक वा भेलामा सहभागी गराउन तथा निर्वाचन प्रचार–प्रसार र निर्वाचनसँग सम्वन्धित अन्य कुनैपनि काम वा गतिविधिमा प्रयोग गर्न र गराउन हुँदैन भन्ने मान्यतालाई स्थापित गर्ने र त्यस्तो प्रकारको गतिविधि भए नभएको अनुगमन गर्ने ।
- विद्यालय र विद्यालय हाताभित्र आमसभा, माइकिङ्ग लगायत निर्वाचन प्रचारका काम गर्नु हुँदैन भन्ने मान्यतालाई व्यवहारिक रुपान्तरण गर्न त्यस्तो प्रकारको गतिविधि भए नभएको विषयमा अनुगमन गर्ने । निर्वाचन आचार संहितामा उल्लेख भएका बालअधिकार सम्बन्धित प्रावधानहरू विरूद्ध कुनै गतिविधि भएमा उक्त कार्यको अनुगमन प्रतिवेदन प्रकाशन गरी सम्बन्धित पक्ष तथा सरोकारवालाहरूको ध्यानाकर्षण गराउने ।
- निर्वाचनका समयमा हुने बालअधिकार उल्लंघनका घटनाहरू अभिलेखिकरण गर्नुका साथै राजनैतिक पार्टीहरूको तर्फबाट जनाईएका प्रतिवद्धता पुरा भए नभएको अनुगमन गर्ने र सम्बन्धित पक्षलाई आफ्ना प्रतिवद्धता पुरा गर्न सचेत गराउने ।
३. संविधानसभा निर्वाचनमा बालबालिकाको प्रयोग संविधानसभा निर्वाचनमा सहभागी विभिन्न राजनीतिक दलहरूले आफ्ना निर्वाचन गतिविधिहरूमा आचारसंहिता विरुद्ध विद्यालय तथा बालबालिकालाई प्रयोग गरिएको पाइएको छ । केन्द्रीय बालकल्याण समितिले विभिन्न जिल्लाहरूमा गरेको अनुगमनमा प्रारम्भिक चरणमा (मनोनयन दर्ताको मितिदेखि कार्तिक २३ गतेसम्म) ५० वटा भन्दा बढी जिल्लाहरूबाट सूचना तथा जानकारीहरू प्राप्त भएको छ ।
हालसम्म प्राप्त सुचना अनुसार आचार संहिता लागु भएदेखि यता ९६ वटा भन्दा बढि घटनामा ६ हजार ३ सय ९२ जना भन्दा बढी बालबालिका प्रयोग भएका छन् भने ५० भन्दा बढी विद्यालयहरूमा राजनीतिक दलहरूले पटक पटक निर्वाचन सम्बन्धी गतिविधि गरेका घटनाहरू रेकर्ड गरिएका छन् । यी केही अनुगमन गरिएका प्रतिनिधिमूलक घटनाबाट प्राप्त प्रतिकात्मक तथ्यांकमात्र हुन् । अनुगमन गरिएका घटनाहरू मध्ये र्याली, जुलुसमा करिब ३ हजार जना, आम सभामा करिब ३ हजार लगायत घरदैलो कार्यक्रम, झण्डा बोकाउने, माइक बोकाउने, पोष्टर पाम्प्लेट लगायतका सामाग्रीहरू टाँस्न लागाउने लगायतका श्रम कार्यमा, कलाकारका रुपमा लगायत प्रयोग भएका छन् । कतिपय ठाउँहरूमा उम्मेद्वारहरूले बालबालिकालाई सूचनावाहकको रुपमा तथा आफ्ना चुनावी गतिविधिहरूमा स्वय्मसेवकको रुपमा पनि प्रयोग गरेका छन् । केही राजनैतिक दलहरूले बालबालिकालाई आफ्ना निर्वाचन प्रचारप्रसारमा प्रयोग गरिएका विज्ञापनहरू विद्युतिय सञ्चार माध्यमबाट प्रसारण गरिएका पनि पाइएकोछ ।
यसबाट बालबालिका सबै प्रकारका गतिविधिमा प्रयोग भएको देखिन्छ । निर्वाचनको प्रचारका क्रममा बालबालिकाको प्रयोगका अतिरिक्त केही गम्भिर प्रकृतिका घटनाहरू पनि भएका छन् । निर्वाचन प्रचारप्रसारका क्रममा दुई वटा विद्यालयहरू सिरहाको जम्दह माध्यामिक विद्यालय र काठमाडौको लप्सीफेदी गा.वि.स. वडा नं ४, जहरसिंहपौवा स्थित कालिका शरण उच्च माध्यमिक विद्यालयमा बम राखिएको पाइएको थियो जसलाई सेनाको टोलीले निस्कृय बनाएको थियो । यसैगरी २०७० कार्तिक २३ गते ताप्लेजुगं जिल्लाको खोकलिगं गाविसको मोति उच्च मा.वि.को प्राङ्गणमा नेकपा एमालेले गरेको आमसभामा बम प्रहार गरिएको थियो । उक्त घटनामा एक १२ वर्षीय बालक पदम मगरसहित पाँचजना घाइते भए । यसैगरी रुकुम जिल्लाको मरुकोलाछिकोटमा २०७० कार्तिक २१ गते वाईसीएल कार्यकर्तासँग झडप हुँदा तरुण दलले निर्वाचन प्रचार प्रसारका क्रममा लगिएका छिवाङ्गका १५ वर्षीय मदन विष्टको हात भाँचिएको छ । हालसम्म रिपोर्ट भएका निर्वाचन प्रचार सम्बन्धी कार्यहरूमा बालबालिका प्रयोग गर्नेमा एनेकपा माओवादी, नेपाली काँग्रेस, नेकपा एमाले, तमलोपा, राप्रपा नेपाल, सद्भावना, मधेशी जनअधिकार फोरम नेपाल, मधेशी जनअधिकार फोरम लोकतान्त्रिक, संघीय समाजवादी, परिवार दल लगायतका दलहरू बढी जिम्मेवार देखिन्छन् । यस अतिरिक्त निर्वाचन विरोधी गतिविधिमा नेकपा माओवादीले बालबालिका तथा विद्यालय प्रयोग गरेको पनि पाइएको छ ।
सामान्यतया: यसरी आचारसंहिता विपरित बालबालिका तथा विद्यालयको प्रयोग जिल्लाका शहर बजार भन्दा ग्रामीण इलाकाहरूमा बढी भएको पाइएकोछ ।
३.१. केही प्रतिनिधिमूलक घटनाका उदाहरणहरू
निर्वाचन आचार संहिता उल्लंघन गर्दै राजनीतिक दलहरूले आफ्ना निर्वाचन सम्बन्धी गतिविधिमा बालबालिकाहरूको प्रयोग गरिरहेका केही प्रतिनिधिमूलक घटनाहरूबाट बालबालिका तथा विद्यालयको प्रयोगका केही स्वरुपहरूलाई स्पष्ट पार्ने हुँदा उदाहरणका लागि मात्र यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ । एनेकपा माओवादीले संखुवासभा जिल्लाको चैनपुर गाविस वडा नंं ४ मा २०७० कार्तिक १० गते आयोजना गरेको आमसभामा ५ वर्षदेखि १५ वर्षको उमेर समूहका २०० भन्दा बढि बालबालिकालाई सहभागी गराइएको थियो । आमसभा पूर्व ती बालबालिकालाई झण्डा बोकाएर जुलुसमा समेत सहभागी गराइएको थियो । यसैगरी सद्भावना पार्टी नेपालले २०७० कार्तिक १ गते सर्लाहीको सिसौटिया गाविस वडा नं ५ मा चार जना गरीव तथा दलित समूदायका बालकहरूलाई खाजा ख्वाई पर्चा पोष्टर टाँस्न प्रयोग गरेको थियो । सो क्रममा उनीहरूलाई मादकपदार्थ समेत सेवन गर्न लगाइएकाले ती बालकहरू अस्वस्थ हुन पुगेको जानकारी समेत प्राप्त भएको छ ।
निर्वाचन आचार संहिताले बालबालिकासँग सम्बन्धित विद्यालयहरूमा राजनीतिक दल तथा उम्मेद्वारहरूले कुनै पनि गतिविधि सञ्चालन गर्न नपाईने व्यवस्था गरेको छ । यद्यपि यसका विरुद्ध धेरैजसो राजनीतिक दलहरूले विद्यालयहरूमा आफ्ना अन्तक्रिया, आमसभालगायतका चुनावी गतिविधिहरू सञ्चालन गरेका छन् । यस सन्दर्भमा केही विद्यालयहरूमा चुनावी कार्यक्रम गर्नका लागि दिउँसै विद्यालय बन्द गरी विद्यार्थीहरूलाई घर पठाइने गरेको पनि पाइएको छ । गुल्मी जिल्लाको नेटा गाविस वडा नं ६ स्थित एक मा.वि. का विद्यार्थीहरूलाई २०७० कार्तिक ८ गते दिउँसो १२ बजेपछि नेपाली काँग्रेसका उम्मेद्वारको चुनावी सभाका लागि विद्यालय बन्द गरी घर पठाइएको थियो । यसै गरी नवलपरासीको एक उच्च मा. वि. का प्रधानाध्यपक नेपाली काँग्रेसको समानुपातिक तर्फबाट संविधानसभा सदस्यको लागि सिफारिस भएपछि ती शिक्षकले विद्यालयमा आई हाजिर पश्चात विद्यालयको काम तथा पढाई छाडी आफ्नो दलको निर्वाचन प्रचारप्रसारमा जाने गरेको जस्ता घटना पनि प्राप्त भएको छ ।
यसैगरी गुल्मी जिल्लाको हाडहाडे गाविसको न्युखर्क मा.वि.मा २०७० कार्तिक ५ गते भएको नेकपा एमालेका उम्मेद्वारको चुनावी सभामा सयौं बाबालिकालाई सहभागी गराइएको थियो । भोजपुर जिल्लाको भोजपुर गाविस वडा नं ५ मा २०७० कार्तिक २२ गते भएको नेपाल परिवार दलको जिल्लास्तरीय आमसभाका क्रममा बालबालिकालाई पोष्टर पम्प्लेट बोक्न लगाई र्यालीमा प्रयोग गरिएको थियो ।
४. निर्वाचन गतिविधिबाट बालबालिकामा परेको असर
निर्वाचनमा बालबालिकाको प्रयोगले बालबालिका शिक्षाको अधिकारबाट बञ्चित हुनुका बालश्रमको समेत शोषण भएको छ । यसैगरी निर्वाचन गतिविधिमाथि लक्षित गरी भएका हिंसात्मक गतिविधिले बालबाललिका घाइते हुनुका साथै उनीहरूमा मनोवैज्ञानिक त्रास श्रृजना भएको छ । निर्वाचन गतिविधिका लागि विद्यालयको प्रयोगले विद्यालय बन्द हुनुका साथै विद्यालयको भौतिक सामाग्रीमाथि समेत क्षति पुगेको छ । यसबाट बालबालिकामा हिंसात्मक संस्कृतिको विकास हुनाका साथै सानै देखि राजनैतिक विभेदकारी स्वभावको विकास हुन जाने देखिन्छ ।
५. केन्द्रीय बालकल्याण समितिका प्रयासहरू
संविधानसभा निर्वाचन बालअधिकार अनुगमन गर्नका लागि केन्द्रीय बालकल्याण समितिले एक विस्तृत बालअधिकार अनुगमन सम्बन्धी सहयोगी पुस्तिका तयार गरी ७५ जिल्लाका जिल्ला बालकल्याण समितिहरूलाई उपलब्ध गराएको छ । जिल्ला बालकल्याण समितिको संयोजकत्वमा निर्वाचनमा बालअधिकार अनुगमन समितिहरू गठन गरिएका छन् । समितिका सदस्य लगायतका व्यक्तिहरूबाट स्थलगत रुपमा बालअधिकार अनुगमन गर्न थालिएको छ । सो क्रममा केन्द्र तथा स्थानीय स्तरमा बालअधिकार उल्लंघनका घटनाहरूका विषयमा सम्बन्धित पक्षहरूको ध्यानाकर्षण समेत गराईएको छ । निर्वाचन र बालअधिकार संग सम्बन्धित बहुभाषी पोष्टर लगायतका प्रचार सामाग्री सबै जिल्लाहरूमा उपलव्ध गराईएका छन् भने प्राय: सबै जिल्लाहरूले स्थानीय रुपमा यस सम्बन्धी पर्चा प्रकाशन गरी वितरण गरेका छन् । थुप्रै जिल्लाहरूमा स्थानीय एफ. एम. हरूबाट यस सम्बन्धी सूचना तथा जिंगलहरू प्रसारण गरिएका छन् ।
केन्द्र तथा अधिकांश जिल्लाहरूले स्थानीय राजनैतिक दलहरूलाई पत्र पठाई बालबालिका तथा विद्यालयको प्रयोग नगर्न अनुरोध गर्नुका साथै स्थानीय तहका राजनैतिककर्मी, नागरिक समाज, संघसंस्था तथा सरकारी निकाय बीच सो सम्बन्धमा छलफल र अन्तक्र्रिया भएका छन् ।
६. निष्कर्ष
संविधानसभा सदस्य निर्वाचन २०७० को गतिविधिमा निर्वाचन आयोगले आचारसंहिता जारी गरी स्पष्टरुपमा बालबालिका तथा विद्यालयको प्रयोग गर्न नपाइने भन्ने व्यवस्था गरेपनि सोका विरुद्ध विभिन्न राजनीतिक दल तथा उम्मेद्वारहरूले आफ्ना गतिविधि सञ्चालन गरिरहेको माथि उल्लेखित घटनाहरूले पुष्टि गर्दछ । यस्ता प्रकृतिका घटनाहरूबाट नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३, बालबालिका संबन्धी ऐन २०४८, बालबालिका शान्ति क्षेत्र राष्ट्रिय ढाँचा, २०६८, बालश्रम (निषेध र नियमित गर्ने) ऐन, २०५६ , बालअधिकारसम्बन्धी अन्तराष्ट्रिय महासन्धी, १९८९ लगायत निर्वाचन आयोगद्वारा जारी गरिएको संविधानसभा सदस्य निर्वाचन आचार संहिता, २०७० को समेत उल्लंघन भएको छ । निर्वाचन पूर्वका क्रममा देशका जिम्मेवार ठूला राजनीतिक दलहरूले नै निर्वाचन आचारसंहिताको उल्लंघन गर्दै बालबालिका तथा विद्यालयहरूको प्रयोग गरिनु अशोभनीय छ । यसले उनीहरूको बालअधिकारप्रतिको संवेदनशीलतामा प्रश्न उठाएकोछ । यसैगरी अज्ञात समूहबाट बालबालिका जोखिममा पर्ने गरी विद्यालयमा बम राख्ने कार्यसमेत भएका छन् । यस्ता गतिविधिले विद्यालय र बालबालिका हिंसाको शिकार बनेका छन भने हिंसा अझ बढ्न सक्ने खतरा देखिन्छ ।
७. सुझाब
निर्वाचन गतिविधिका सन्दर्भमा भएको बालअधिकार अनुगमनबाट प्राप्त प्रारम्भिक सूचना तथा जानकारीहरूका आधारमा आगामी दिनहरूमा यस्ता घटना नहोस् भन्नका लागि केन्द्रीय बालकल्याण समिति निर्वाचन आयोग, संविधान सभा सदस्य निर्वाचन २०७० मा सहभागी भएका राजनैतिक दल तथा उम्मेद्वारहरू, निर्वाचन बहिष्कार गर्ने दल, अभिभावक तथा सञ्चार माध्यम लगायतलाई निम्न आह्वान गर्दछ ।
- राजनीतिक दल तथा उम्मेद्वारहरूले बालबालिकाको अधिकारको सम्मान र आचार संहिताको बुँदा नं. १०, ३२ र ३५ को पूर्ण पालना गर्दै आफ्ना कुनै पनि निर्वाचनसम्बन्धी गतिविधिहरूमा बालबालिका तथा विद्यालयहरूको प्रयोग नगर्न ।
- निर्वाचनका कतिपय गतिविधिहरूमा बालबालिकालाई श्रमिकको रुपमा समेत प्रयोग गरेको पाईएकोले त्यस्ता कार्य तत्काल रोक्न ।
- सबै राजनैतिक दल तथा उमेद्वारलाई विद्यालय तथा बालबालिकालाई जोखिममा पार्ने कुनैपनि कार्य नगरी बालबालिका तथा विद्यालय शान्ति क्षेत्र हो भन्ने मान्यतालाई सम्मान गर्न ।
- निर्वाचन बहिस्कार तथा विरोधका नाममा कुनैपनि हिंसात्मक कार्य नगर्ने, विद्यालय तथा बालबालिकालाई जोखिममा पार्ने, विस्फोटक पदार्थ राख्ने, विद्यालय बन्द हडताल गर्ने जस्ता कुनैपनि कार्य नगर्न ।
- निर्वाचन आयोगले आचार संहिताको परिपालनाको अवस्थाको अनुगमन गरी सम्बन्धित सबैलाई यसको कडाइका साथ पालना गर्न गराउन थप निर्देशन दिन र आवस्यक कारवाही गर्न ।
- कसैको राजनैतिक स्वार्थका लागि बालबालिका तथा विद्यालयको प्रयोग हुन नदिन सबै अभिभावक, विद्यालय परिवार सजग रहन र क्रियाशिल हुन ।
- निर्वाचनका सम्बन्धमा हुन सक्ने बालअधिकार उल्लंघनका सम्बन्धमा सबै संघसंस्था, निकाय, संचारमाध्यम लगायतले अनुगमन गर्ने, सूचना संकलन गर्ने, तत्काल सम्बन्धित पक्षलाई यसबारे सचेत गराई बालबालिकाको संरक्षण गर्न र यस्ता सूचना तथा जानकारीहरू सम्बन्धित निर्वाचन कार्यालय लगायत जिल्ला तथा केन्द्रीय बालकलयाण समितिमा उपलब्ध गराउन ।
दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनको मिति नजिकिँदै जाँदा दलहरू चुनावी प्रचारप्रसारमा होमिएका छन् । उनीहरू यतिबेला मतदातालाई आफ्नो पक्षमा पार्न घरदैलो अभियानदेखि चुनावी सभामा व्यस्त हुन थालेका छन् । काठमाडौं क्षेत्र नम्बर १ मा नेकपा संयुक्तका उम्मेदवार कल्याणी शाह पनि संविधानसभा निर्वाचनमा सक्रिय छिन् । काठमाडौं डिल्लीबजारमा जन्मेकी शाह राजनीतिक परिवारमा हुर्केकी हुन् । उनका बुबा श्रीराम शर्मा राणाविरोधी अभियानमा सक्रिय थिए भने आमा सुभद्रा शर्माले पनि राजनीतिप्रति सद्भाव र सहयोग गर्दै आएकी हुन् । तत्कालीन सोभियत संघबाट अन्तर्राष्ट्रिय कानुन विषयमा उच्च शिक्षा हासिल गरेकी शाहले सर्वोच्च अदालतमा वकालतमा सक्रिय रहिन् । त्यही क्रममा उनी प्रजातान्त्रिक महिला संघमा आबद्ध रहेर पञ्चायतविरोधी आन्दोलनमा सक्रिय भइन् । उनी २०३६ सालको आन्दोलन, २०४२ सालको सत्याग्रह आन्दोलनमा आफ्ना श्रीमान् कम्युनिस्ट आन्दोलनका स्थापित नेता गणेश शाहसँगै पटकपटक जेल जीवन पनि व्यतित गरेकी छन् । हाल उनी नेकपा संयुक्तको केन्द्रीय सचिवालय सदस्य छिन् । काठमाडौं महानगरपालिका १० का स्थानीय बासिन्दा रहेकी शाहसँग निर्वाचनको सेरोफेरोमा गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश :
- तपाईंको उम्मेदवारी किन ?
पहिलो संविधानसभाबाट संविधान बन्न सकेन । यो दोस्रो निर्वाचन हो । म पहिलादेखि निरन्तर राजनीतिमा लागेको व्यक्ति हुँ । म कानुन व्यवसायी पनि हुँ । समावेशीकरणका हिसाबले पनि आगामी संविधानसभामा महिला प्रतिनिधित्वको दृष्टिकोणले मेरो उम्मेदवारी आवश्यक थियो । अर्को कुरा, मलाई पार्टी (नेकपा संयुक्त) ले विश्वास गरेर टिकट दियो । पहिला संविधानसभाले संविधान दिन नसकेको अवस्थामा अब भने संविधान जारी गरी मुलुकलाई निकास दिनुपर्छ भन्ने अठोकका साथ मैले उम्मेदवारी दिएकी हुँ ।
- तपाईंको प्रतिस्पर्धा कोसँग हुन्छ ?
मैले उम्मेदवारी दिएको काठमाडौं क्षेत्र नम्बर १ मा नेपाली कांग्रेसले महामन्त्री प्रकाशमान सिंहलाई उठाएको छ । त्यसैगरी एमालेले विद्या न्यौपानेलाई टिकट दिएको छ । एमाओवादीले अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालकी छोरी रेणु दाहाललाई टिकट दिएको छ । यसअर्थमा पनि मेरो प्रतिस्पर्धा एमाओवादी, कांग्रेस र एमालेसँगै हुन्छ । विगतमा यो क्षेत्रबाट नेपाली कांग्रेसले जितेको हो । तर ठूला दलले जिते पनि संविधान बन्न सकेन । ठूलो पार्टीले संविधान बनाउन नसकेको र म पहिला संविधानसभामा नपुगेको हिसाबले यहाँका मतदाताले मलाई मत दिनुहुन्छ भन्ने विश्वास लिएकी छु । मेरो व्यक्तित्वका हिसाबले पनि मतदाताले मलाई मत दिन आवश्यक छ । किनभने म कानुन व्यवसायी पनि हुँ । मेरो अनुभव संविधान निर्माणका क्रममा काम लाग्ने विषय हो । दोस्रो, समावेशीताका हिसाबले म महिला हुँ । आधाभन्दा बढी जनसंख्या ओगट्ने महिलाको प्रतिनिधित्व गर्न सक्छु भन्ने मलाई पूर्ण विश्वास छ ।
- मतदाताको प्रतिक्रिया कस्तो पाउनुभएको छ ?
मतदातामा आक्रोश छ । ‘विगतमा हामीले आफूलाई प्रमुख भन्ने दललाई मत दिएर जिताएर पठाएका हौं, तैपनि संविधान बनेन । अब पनि संविधान बन्छ भन्ने के ग्यारेन्टी ?’ भनेर मतदाताले प्रश्न गर्ने गरेका छन् । बढ्दो महँगी, असुरक्षा, महिलामाथि भइरहेका दुव्र्यवहारजस्ता घटनाले मतदातामा आक्रोश बढाएको छ । दलहरूले जनतालाई मागी खाने भाँडो बनाए, अब जो आए पनि के फरक पर्छ ? भन्ने प्रश्नको हामीले सामना गर्नुपरेको छ । मतदातामा अब संविधान बन्छ कि भन्ने झिनो आशा पनि देखिएको छ । र, जसरी पनि संविधान बनाउनुपर्छ भन्ने उहाँहरूको चाहना पनि हामीले बुझेका छौँ । हामीले मतदाताको मिश्रित प्रतिक्रिया पाएका छौं ।
- तपाईंले निर्वाचनमा जित्ने आधार के के हुन् ?
पहिलो, हामी आफ्नो सिद्धान्तमा निरन्तर कटिबद्ध छौं । हाम्रो पार्टी नेकपा (संयुक्त) ले अहिलेसम्म बद्नाम हुने कुनै काम गरेको छैन । हाम्रा नेताहरू सभासददेखि मन्त्रीसम्म बन्नुभएको छ । तर, आर्थिक अपारदर्शीतामा उहाँहरू कहिल्यै पनि जोडिनुभएको छैन । समग्रमा भन्दा हामी कम्युनिस्ट पार्टीको सिद्धान्तप्रति इमान्दार छौं । तर, हामीलाई सबैले सोध्ने गर्नुहुन्छ –तपाईंको सानो पार्टी, यसको अब राजनीतिक हैसियत के होला ? हुन पनि हो, हामी सिद्धान्तप्रति मात्रै अडिग छौं । अन्य दलले जसरी हामीले पैसा लिएर धनाढ्य व्यापारी वर्गलाई सभासद बनाउने काम गरेनौं । यो कम्युनिस्ट पार्टीको सिद्धान्तविपरीत हुन्छ । पछिल्लो समयमा के मानसिकताको विकास भयो भने पैसावाललाई पार्टीमा भित्र्याउन सकियो भने मात्र ठूलो दल बन्न सकिन्छ । यो मानसिकताले गर्दा मुलुकमा विकृति फैलिएको छ । निर्वाचन आचारसंहिताविपरीत ठूला दलका नेताहरूले निर्वाचनमा पैसा बाँड्नुभएको छ ।
- तपाईंहरूले चाहिँ कत्तिको खर्च गर्नुभएको छ त ?
एक त हामी सानो पार्टी, दोस्रो हामीसँग बाँड्न सक्ने पैसा नै छैन । मैले उम्मेदवारी दिएपछि केही साथी र शुभचिन्तकहरूले मलाई केही सहयोग गर्नुभएको छ । तर हामीले पैसा उठाउन पहल गरेनौं । दाताहरू पनि ठूलो दललाई पाँच लाख दिन्छन्, हामीलाई पाँच हजार पनि दिन मान्दैनन् । निर्वाचन आयोगले प्रत्यक्षतर्फको उम्मेदवारलाई १० लाखसम्म खर्च गर्ने अधिकार दिएको छ । तर, हामी त्यत्रो पैसा खर्च गर्ने अवस्थामा पनि छैनौं । मैले त पर्चा पम्प्लेट पनि पर्याप्त छाप्न सकेको छैन । साथीहरूको सहयोगमा मतदाताको घरदैलोसम्म चाहिँ म पुगेको छु । वास्तवमा हामीले पैसाको बलमा चुनाव जित्ने सोच बनाएकै छैनौं । पैसा खर्च गर्न मेरो चरित्रले पनि दिँदैन । पैसा खर्च गरेर चुनाव जित्ने सोच नै खराब हो ।
- ठूलोमध्येको दल नेकपा–माओवादीलाई बाहिर राखेर निर्वाचन कसरी सफल हुन्छ भन्ने आवाज उठिरहेको छ । तपाईँ के भन्नुहुन्छ ?
हामीले सबैलाई समेटेर लैजानुपर्ने थियो, त्यो सम्भव भएन । अहिले पनि माओवादीलगायतका दल बाहिर छन् । कांग्रेस, एमाले, एमाओवादी र मधेसी दल मिलेर गठन गरेको संयन्त्र नै गलत थियो । त्यसले गर्दा माओवादीलाई सहमतिमा ल्याउन सकिएन । विगतमा जुन कारणले संविधान नबनेको हो , त्यसको समीक्षा गर्दै सबै दललाई सहमतिमा ल्याएर संविधान बन्ने आधार तयार गरेर मात्र निर्वाचनमा जानुपथ्र्यो । तर, दुर्भाग्य त्यसो हुन सकेन ।
अहिले पनि समानुपातिकतर्फ १२२ दलले मनोनयन दर्ता गराएका छन् । भोलि सबै दलका १–१ जना सभासद आए भने उनीहरूले विचारको प्रतिनिधित्व गर्दैनन् । त्यसकारण अब संविधानसभा झन् किचलो हुनेछ । त्यसैले अब पनि संविधानसभाबाट संविधान बन्छ भन्ने कुराको कुनै ग्यारेन्टी छैन । यति हुँदाहुँदै पनि चुनाव होस् भन्ने सबैको चाहना छ । किनभने चुनाव वैधानिक प्रक्रिया हो । चुनावपछि एउटा राजनीतिक दलको नेतृत्वमा सरकार गठन त होला, तर संविधान नै निर्माण होला भन्ने यकिन छैन ।
अहिले पनि समानुपातिकतर्फ १२२ दलले मनोनयन दर्ता गराएका छन् । भोलि सबै दलका १–१ जना सभासद आए भने उनीहरूले विचारको प्रतिनिधित्व गर्दैनन् । त्यसकारण अब संविधानसभा झन् किचलो हुनेछ । त्यसैले अब पनि संविधानसभाबाट संविधान बन्छ भन्ने कुराको कुनै ग्यारेन्टी छैन । यति हुँदाहुँदै पनि चुनाव होस् भन्ने सबैको चाहना छ । किनभने चुनाव वैधानिक प्रक्रिया हो । चुनावपछि एउटा राजनीतिक दलको नेतृत्वमा सरकार गठन त होला, तर संविधान नै निर्माण होला भन्ने यकिन छैन ।
- तपाईंसँग महिला उत्थानका एजेन्डा के के छन् ?
म आफैं महिला हुँ । राजनीति सुरु गरेदेखि नै म महिलाका यावत् समस्याबारे जानकार छु । नेपालमा महिलामाथि असमानता कायम छ । महिलालाई आज पनि दोस्रो दर्जाको नागरिकको रूपमा हेरिने गरिएको छ । जबसम्म महिलाको मुद्दालाई राष्ट्रिय मुद्दा बनाउन सकिँदैन, तबसम्म मुलुुकको विकास सम्भव छैन ।
अर्को कुरा,
राष्ट्र निर्माणका लागि आधाभन्दा बढी जनसंख्यामा रहेका महिलाको समान सहभागिता जरुरी हुन्छ । महिलालाई सम्मान तथा हरेक क्षेत्र र निकायमा समान सहभागिताको कुरालाई मैले मुख्य मुद्दा बनाएको छु ।
महिलाको भूमिका नीति निर्माण तहमा के हुन सक्छ भन्ने ढंगबाट सोच्न जरुरी छ । अहिले संविधानसभामा ३३ प्रतिशत महिला प्रतिनिधित्वको कुरा उठेको छ । महिलालाई ३३ प्रतिशतले मात्र पुग्दैन । कम्तीमा ५० प्रतिशत महिला सहभागिता आवश्यक छ । यहाँ महिलाको सुरक्षा छैन । दिनदिनै कथित बोक्सीको आरोपमा कयौं महिलाको हत्या हुने गरेको छ । त्यसलाई रोक्न राज्यले कडा कानुन ल्याउन जरुरी छ । यदि मैले संसदमा् प्रतिनिधित्व गर्ने अवसर प्राप्त गरेँ भने महिलाका सबै पक्षमा काम गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्न चाहन्छु ।
अर्को कुरा,
राष्ट्र निर्माणका लागि आधाभन्दा बढी जनसंख्यामा रहेका महिलाको समान सहभागिता जरुरी हुन्छ । महिलालाई सम्मान तथा हरेक क्षेत्र र निकायमा समान सहभागिताको कुरालाई मैले मुख्य मुद्दा बनाएको छु ।
महिलाको भूमिका नीति निर्माण तहमा के हुन सक्छ भन्ने ढंगबाट सोच्न जरुरी छ । अहिले संविधानसभामा ३३ प्रतिशत महिला प्रतिनिधित्वको कुरा उठेको छ । महिलालाई ३३ प्रतिशतले मात्र पुग्दैन । कम्तीमा ५० प्रतिशत महिला सहभागिता आवश्यक छ । यहाँ महिलाको सुरक्षा छैन । दिनदिनै कथित बोक्सीको आरोपमा कयौं महिलाको हत्या हुने गरेको छ । त्यसलाई रोक्न राज्यले कडा कानुन ल्याउन जरुरी छ । यदि मैले संसदमा् प्रतिनिधित्व गर्ने अवसर प्राप्त गरेँ भने महिलाका सबै पक्षमा काम गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्न चाहन्छु ।
- निर्वाचनमा तपाईंको दलले कति सिट ल्याउने अपेक्षा गर्नुभएको छ ?
हामीले निर्वाचनबाट ठूलो दल बन्ने सपना देखेका छैनौं । प्रत्यक्षतर्फ हामीले सबै क्षेत्रमा उम्मेदवारी पनि दिएका छैनौं । हुन त निर्वाचनको बेला सबै दलले आफू सबैभन्दा ठूलो दल बन्ने दाबी गर्छन् । तर, पहिलो संविधानभाको निर्वाचनमा भन्दा हाम्रो पार्टीको सिट आगामी निर्वाचनमा केही अवश्य पनि बढ्छ । हामीले प्रत्यक्षमा २ सिटसम्म जित्ने अपेक्षा गरेका छौं । समानुपातिकको निर्वाचनतर्फ १० सिट ल्याउने हाम्रो अपेक्षा छ ।
कल्याणी शाह
उम्मेदवार
काठमाडौं क्षेत्र नम्बर १ (नेकपा संयुक्त)
साभार : ‘हिमालय टाइम्स’
कल्याणी शाह
उम्मेदवार
काठमाडौं क्षेत्र नम्बर १ (नेकपा संयुक्त)
साभार : ‘हिमालय टाइम्स’
वरिष्ठ कार्टुनिष्ट वातस्सायनले बनाएको आदिकवि भानुभक्त आचार्यको अर्धांगिनी चन्द्रकलाको तस्वीर । २००औँ भानुजयन्तीका अवसरमा आयोजित भानुभक्तको ससुराली गाउँ तनहुँको मानहुँ गुणादीमा उक्त तस्वीर सार्वजनिक गरिएको हो । तस्वीर सौजन्य : डम्बर अधिकारी
काठमाडौं/ अमेरिकामा बस्दै आएका नेपालीहरूले पशुपतिमा रहेका असाहायहरूलाई सहयोग गरेको छ । अमेरिकामा नेपाली संस्थाले स्थापना गरेको एचडिएनपी संस्थाले पशुपतिमा रहेका सयभन्दा बढी असायहरूलाई जाडोमा प्रयोग हुने लत्ताकपडाका साथै खानेकुरा तथा फलफूल वितरण गरेको हो ।
यस्तै कुपन्डोलमा रहेको पापाज होममा आश्रित २० जना बालबालिकालाई पनि
एचडिएनपीले जाडोका लागि कपडा तथा खानेकुरा सहयोग गरेको छ । अमेरिकामा बस्दै
आएका नेपालीले एक–एक डलर दिएर जम्मा भएको रकमले नेपालमा रहेका असाहयहरूलाई
सहयोग गर्ने संस्थाले जनाएको छ । संस्थाले प्रत्येक महिनाको दुईपटक
नेपालभित्र रहेका संस्थाहरूमार्फत सहयोग हस्तान्तरण गर्ने जनाएको छ ।
सहयोग वितरण गर्दै संस्थाका संस्थापक देवी आचार्यले विदेशमा रहेर मातृभूमिको सेवा गर्न पाउँदा आफू हर्षित भएको बताउनुभयो । उहाँले विदेशमा रहेका नेपालीको सहयोगबाट नेपालमा सामाजिक सेवा गर्ने लक्ष्य रहेको पनि बताउनुभयो । संस्थाले यसअघि पनि पटकपटक अनाथ बालबालिकाका लागि विभिन्न सहयोग प्रदान गरेको थियो ।
सहयोग वितरण गर्दै संस्थाका संस्थापक देवी आचार्यले विदेशमा रहेर मातृभूमिको सेवा गर्न पाउँदा आफू हर्षित भएको बताउनुभयो । उहाँले विदेशमा रहेका नेपालीको सहयोगबाट नेपालमा सामाजिक सेवा गर्ने लक्ष्य रहेको पनि बताउनुभयो । संस्थाले यसअघि पनि पटकपटक अनाथ बालबालिकाका लागि विभिन्न सहयोग प्रदान गरेको थियो ।
कांग्रेसका समानुपातिक उम्मेदवारहरुको सूची:
चित्रलेखा यादवगोपालमान श्रेष्ठ
कुलबहादुर गुरुङ
लीला कोइराला
दिलबहादुर घर्ती
नरेन्द्रबिक्रम नेम्वाङ
प्रदीप गिरी
ज्ञानेन्द्रबहादुर कार्की
मिनेन्द्रप्रसाद रिजाल
प्रकाशशरण महत
मानबहादुर विश्वकर्मा
सुजाता कोइराला
मनमोहन भट्टराई
महालक्ष्मी उपाध्याय डिना
आनन्दप्रसाद ढुंगाना
सूर्यमान गुरुङ
कमला पन्त
अम्बिका बस्नेत
धनराज गुरुङ
महेन्द्र यादव
सुरेन्द्रराज पाण्डे
रत्न शेरचन
मिनबहादुर विश्वकर्मा
बद्रीप्रसाद पाण्डे
जीवन परियार
ईश्वरी न्यौपाने
सिता गुरुञ्
कविताकुमारी सरदार
मिनाक्षी झा
सुजाता परियार
राजनप्रसाद पन्त
कुमारी लक्ष्मी राई
मीना सुब्बा
वावुराम राना
चिनकाजी श्रेष्ठ
रामचन्द्र पोखरेल
शुक्रराज शर्मा
अशोक कोइराला
लक्ष्मणबहादुर बस्नेत
शिवराज जोशी
जीतबहादुर पुरी
नारायणप्रसाद कोइराला
गणेशप्रसाद विमली
हरिहर आचार्य (विरही)
श्यामकुमार घिमिरे
जगदीश्वरनरसिंह के.सी.
हरिबोल भट्टराई
नारायणप्रसाद गौडेल
सुनिल राणा
तारिणीदत्त चटौत
मधुप्रसाद आचार्य
तिलकबहादुर रानाभाट
रामेश्वरप्रसाद खनाल
यदुनाथ खनाल
युवराज शर्मा
भरतबहादुर खड्का
शंकरप्रसाद पाण्डेय
कृष्णलाल सापकोटा
जगन्नाथ पौडेल
केदारनाथ कोइराला
मोहन ज्ञवाली
शंकर गिरी
धु्रव वाग्ले
चन्द्रबहादुर के.सी.
बलदेव बोहरा
मोहनराज मल्ल
केशवप्रसाद भट्टराई
ललित अधिकारी
मंगलबहादुर शाही
गिरिराज गौतम
कृष्ण सिंह नायक
सुनिलकुमार भण्डारी
नरेन्द्रबहादुर सिंह
अर्जुनकुमार पोखरेल
धर्मराज न्यौपाने
जगतप्रसाद जोशी
खुमाप्रसाद अर्याल
रमा पौडेल (गुरागाई)
कृष्णकुमारी पौडेल (खतिवडा)
तारादेवी भुर्तेल
सरिता प्रसाई
रुक्मीणीदेवी कोइराला
शान्ता रिजाल
तुलसा आचार्य
मधु शाही ठकुरी
कल्याणीदेवी रिजाल
अम्बिका सुवेदी
लक्ष्मी थापा
कमला थापा
विजुलाकुमारी वर्मा
विष्णुदेवी पुडासैनी
धनकुमारी खतिवडा
सृजना अधिकारी
सुशीला ढकाल (आचार्य)
सरोज मल्ल
रमा अर्याल
अनिता देवकोटा
किरढा कोइराला
जुनाकुमारी दानी
रिता शाही
मिठु मल्ल
पार्वती चन्द
लीलाकुमारी नेपाल
चन्द्रादेवी जोशी
मैना कार्की
डा. आरजु राणा देउवा
दीपशिखा शर्मा ढकाल
उमा रेग्मी
डा. डिला संग्रौला
ओमकला गौतम
रमा कोइराला (पौडेल)
शिला शर्मा (खड्का)
कल्पनादेवी चोखाल
सरस्वती अर्याल तिवारी
अमृता शाही
निर्मला क्षेत्री
प्रसिस महरा
नारायणी रायमाझी
उर्मिला नेपाल
मन्जु खाण
पार्वतीदेवी जैशी
दिव्येश्वरी शाह
कारोवती दनुवार्नी
रामकुमारी मलाहिन
मुक्ताकुमारी यादव
संगीता मण्डल (धानुक)
सरस्वती गिरी
वासमतीदेवी गिरी
कौशर शाह
अन्जु सिंह चौधरी
जमीला मिया
मालतीदेवी श्रीवास्तव
रश्मी ठाकुर
मोहम्मदी सिद्दिकी
लखीकुमारी गणेश
सरवत आरा खातुन हलुवाईनी
प्रमेश्वरी पाठक
ऋचा द्विवेदी
रेखा कौर (प्रसाई)
सरोजकुमारी यादव
जिवछीकुमारी यादव
ममता श्रीवास्तव
लक्ष्मीना देवी रौनियार
मुन्नीकुमारी गुप्ता
गीताकुमारी यादव
तपेश्वरीदेवी यादव
सूर्यमती उपाध्याय
फुलकलिया कुर्मीनी
नगिना यादव
कुन्तिकुमारी यादव
सरस्वतीदेवी हरिजन
कुन्ति पासीन
मीराकुमारी नेपाली
प्रमिलादेवी दास
कुमारीदेवी मुसहर
मोहनी साफी
श्याम देवी पासमान
उषा गुरुङ
कृष्णा अमात्य
मार्जी गुरुङ (अकला गुरुङ)
सरिता गुरुङ
राज्यलक्ष्मी श्रेष्ठ
चन्द्रलक्ष्मी ताम्राकार
मनकुमारी गुरुङ
सरस्वती वजिमय
पुष्पलता लामा
धनकुमारी थापा
देवकी श्रेष्ठ
अनु गुरुङ
विष्णुकुमारी लिम्वू (दाहाल)
रेनुका काउचा
जीवन डंगोल
विन्दादेवी आले (राना)
कुसुमदेवी थापा
उमा थापा
दिपक रोका मगर
हरिप्रभा खड्गी
हरिमाया गुरुङ
हीरा गुरुङ
अन्जना ताम्ली
चन्द्रमाया लिम्बू
हेमालक्ष्मी राई
यमुनादेवी श्रेष्ठ
सुवर्ण ज्वारचन
उर्मिला थापा
अन्जनी श्रेष्ठ
लीला सुब्बा
ललिता किङरिङ मगर
ललितकला गुरुङ
महेन्द्रकुमारी लिम्बू
रजनी अमात्य (जोन्छे)
विजया श्रेष्ठ (के.सी.)
मनोरमा शेरचन
माया राई
ओमदेवी मल्ल जोशी
सुनयना पालिखे (श्रेष्ठ)
चिउडे लामा
टिकाकुमारी बुढा
सिता श्रेष्ठ
सिताकुमारी राना
भारती गुरुङ
राधा घले
रेखा गुरुङ
कल्पना सोप
विमला नेपाली
आशा वि.क.
राजन विश्वकर्मा
कोपिला वि.क.
रुपा वि.क.
नानीमाया नेपाली
कोपिला बोहरा
लक्ष्मी परियार सेवा
विष्०ाुमाया परियार
राधिका भुजेल
उमाकुमारी वादी
फुलवती राजवंशी
मालतीदेवी चौधरी
नमिताकुमारी चौधरी
पाती थरुइन
सावित्रीदेवी चौधरी
पम्फा धिमाल
पेपी थरुनी
सरस्वती चौधरी
भोटनीदेवी खवास
लक्ष्मीदेवी भण्डारी
गंगादेवी चौधरी
सुन्दरी देवी थरुनी
धमेन्द्रविक्रम नेम्वाé
विकेन्द्रकुमार लिम्बू
दिनेश राई
श्रवणकुमार राई
मोहनकुमार राई
प्रताप सिंह लामा
धु्रव श्रेष्ठ
दिलमान पाख्रीन
पूर्णबहादुर तामाङ
मोहनकुमार सिंह माथेमा
हिरालाल तण्डुकार
आनन्दराज जोशी
हरिप्रसाद श्रेष्ठ
प्रमोदकुमार श्रेष्ठ
राजकुमार नकर्मी
दिनवन्धु श्रेष्ठ
कल्याणकुमार गुरुङ
दुर्गाबहादुर राना मगर
अमरसिंह पुन
झुलबहादुर आले
गजेन्द्रबहादुर आले
तमबहादुर दरै
भीमबहादुर दुरा
रवीन्द्रराज श्रेष्ठ
लालकाजी गुरुङ
दिव्यमणि राजभण्डारी
टेकप्रसाद गुरुङ
चन्द्रध्वज गुरुङ
इन्द्रबहादुर गुरुञ्
जीवनप्र्रेम श्रेष्ठ
मनोहरनारायण श्रेष्ठ
आङगेलु शेर्पा
प्रदीपकुमार सुनुवार
थलकुमार लिंखा
रवीप्रकाश राई
गणेशबहादुर थापा (मगर)
नविन चित्रकार
राजु श्रेष्ठ
मीनाकुमारी श्रीवास्तव
अर्जुनकुमार श्रेष्ठ
लालबहादुर घले
वुद्ध लामा
कवेलबहादुर लामा (तामाङ)
छिरिङ क्याप्ने लामा
भुषणध्वज राजलवट
खड्गबहादुर बस्याल
मानबहादुर नेपाली
जयराम टमटा
विजुलबहादुर वि.क. दुलाल
लीलमान दमाई
कर्णबीर कामी
शिवनारायण गनगाई
रन्जीत कर्ण
अमियकुमार यादव
भोला पजियार
उपेन्द्रप्रसाद चौधरी
हरिशंकर मिश्र
उपेन्द्रप्रसाद कुशवाहा
रामश्रेष्ठ प्रसाद साह
अब्दुल कलाम मुसलमान
लालवावु सिंह भुईहार
मातृकाप्रसाद यादव
मुक्तिनाथ यादव
बादशाह कुर्मी
अब्दुल हमिद सिद्दिकी
रिजवान अहमद शाह
डा. सुरेशकुमार कनौडिया
धर्मेन्द्र झा
शशिकान्त अग्रवाल
महेशकुमार जाजु
मेदनी महतो धानुक मण्डल
अमृतलाल राजवंशी
घुरन माझी
बीरेन्द्रकुमार माझी
शान्तिदेवी चौधरी
मोहन चौधरी
लाहुराम थारु
वुद्धिसागर चौधरी
स्मृतिनारायण चौधरी
हरेशप्रसाद महतो
ओमप्रकाश शर्मा
नरेन्द्रप्रसाद मिश्र
शेख रसिद अली
ओमप्रकाश
किशोरी साह
मुख्तार अहमद
भगीरथ कुमार पोद्वार
राकेशकुमार सिंह
वशिष्ठनारायणप्रसाद कुर्मी
वसिउल्लाह मुसलमान
डिल्लीबहादुर चौधरी
प्यारेलाल राना
रामसमझ चौधरी
श्यामलाल राना थारु
भगवती प्रसाद थारु
सोमप्रसाद चौधरी
रामसुन्दर महरा
सूर्यदेव दास उराव
बंगाली हजरा दुसाद
मैकुलाल वाल्मिकी
सिता मिजार
पद्मसिंह वि.क.
लोकबहादुर विश्वकर्मा
नरभान कामी
बीरबहादुर सुनार
शम्भुहजरा दुसाद
धर्मेन्द्र पासवान
रामवरण पासवान
एमाले समानुपातिकको बन्दसूची सार्वजनिक (सूचीसहित)
काठमाडौं/ निर्वाचन आयोगले समानुपातिक निर्वाचनतर्फका
उम्मेदवारहरुको बन्दसूची आज सार्वजनिक गरेको छ । आयोगले १ सय २२ राजनीतिक
दलले बुझाएको अन्तिम संशोधित बन्दसूची निर्वाचन आयोगको बोर्डमा सार्वजनिक
गरेको हो ।
आज निर्वाचन आयोगको बोर्डमा नाम मात्रै सार्वजनिक भएको शनिबार गोरखापत्र
दैनिकमा नामावलीसमेत सार्वजनिक गरिने आयोगका प्रवक्ता वीरबहादुर राईले
जानकारी दिनुभयो ।
निर्बाचन आयोगमा एकीकृत नेकपा माओवादीले बुझाएको समानुपातिकतर्फका
उम्मेदवारहरुको बन्दसूची मैत्रीनेटवर्कलाई प्राप्त भएको छ । जसअनुसार कूल ३
सय ३५ समानुपातिक उम्मेदवार मध्ये १ सय ६८ जना महिला, ५२ जना मधेसी, २१
जना दलीत, ६४ जना उत्पीडित तथा आदिवासी जनजाती र ६ जना पीछडिएको क्षेत्रका
रहेका छन् ।
पूर्ण विवरण यसप्रकार छ -
पूर्ण विवरण यसप्रकार छ -
१. दीनानाथ शर्मा
२. पासा भोटे
३. वेदमाया भण्डारी (शाक्य)
४. नारायणप्रसाद राई
५. अनिता प्रधान (तिमल्सेना)
६. टंकनाथ तामाङ
७. समिता कार्की
८. करुणा बस्नेत
९. रविन्द्र पटेल
१०. डिलाराम आचार्य
११. चम्पादेवी कार्की
१२. राम समझ राना
१३. सुरेन्द्र कार्की
१४. भेषकुमारी राउत (भट्टराई)
१५. होमबहादुर गलामी
१६. नारायणबहादुर मगर
१७. प्रल्हादकुमार बुढाथोकी
१८. अनिताकुमारी परियार
१९. रविन्द्रप्रताप शाह
२०. मोहम्मद जाकिर हुसेन
२१. शारदा बराल (लिम्बु)
२२. श्यामबीर लिम्बु
२३. चन्द्र क्ुमार चौधरी (थारु)
२४. मोहन टुडू
२६. लक्ष्मी न्यौपाने
२७. बन्दना झागर
२८. चन्द्रकुमारी बस्नेत
२९. राजेन्द्रबहादुर थारु
३०. यशोदा खतिवडा
३१. बिजयकुमार विश्वास
३२. दिलिप कुमार अग्रवाल
३३. रामवती देवी कामत
३४. भोगेन्द्रप्रसाद यादव
३५. अमनलाल मोदी
३६. खड्गबहादुर घर्तीमगर
३७. लक्ष्मी प्रसाद पौडेल
३८. कृष्णकुमारी कडरिया
३९. ओङदी शेर्पा
४०. श्रीप्रसाद जुगेवु
४१. सीतादेवी थेवे (जुगेवु)
४२. सूर्यप्रकाश वाला राई
४३. उर्मिला तामाङ
४४. प्रेमबहादुर लिम्बु
४५. डिल्लीराम राई
४६. केदारप्रसाद गुरागाईं
४७. विषमलाल अधिकारी दनुवार
४८. सुकबहादुर रोका
४९. सन्तकुमार दरै
५०. तेजबहादुर ओली
५१. हरिबहादुर श्रेष्ठ
५२. गणेशमान धिमाल
५३. रामबहादुर भण्डारी
५४. कमला नहर्की
५५. पूर्ण थापा
५६. झक्कुप्रसाद सुवेदी
५७. शशी श्रेष्ठ
५८. छमकुमारी थापा मगर
५९. बलावती शर्मा
६०. भाष्कर प्रधान
६१. पवित्रा कुमारी तिमल्सिना
६२. दीपक श्रेष्ठ
६३. रुद्रबहादुर घर्तीमगर
६४. जुठबहादुर टुहुरे खड्गी
६५. टिका बास्तोला
६६. लार्केल लामा
६७. सविता भण्डारी
६८. राजु खड्का
६९. योगेन्द्र तामाङ घिसिङ
७०. भुवनकेशरी श्रेष्ठ
७१. प्रेमबहादुर पुलामी
७२. दीपबहादुर योन्जन
७३. पानी राज बम्जन
७४. कर्णबहादुर चेपाङ
७५. तिलबहादुर सार्की
७६. सुभाष तामाङ
७७. अन्जानकुमार तिमल्सिना
७८. रमेश रेग्मी
७९. सिंहबहादुर गोले
८०. दुर्गबहादुर रावत
८१. रामबहादुर थापा मगर
८२. रेशम रसाइली
८३. इन्दूबहादुर इम्स
८४. राधिका तामाङ
८५. सरिता यादव
८६. लक्की शेर्पा
८७. ओमकुमारी पौडेल
८८. विदुर कुमार सार्की
८९. अमान सिंह तामाङ
९०. रोहिणी वि.क.
९१. धवा लामा
९२. रुपसरी परियार
९३. कमला दोङ
९४. जीतवीर लामा (जिम्बा)
९५. कमला राई
९६. ऋजु श्रेष्ठ (अर्याल)
९७. रिमा कुलुङ
९८. सुरदबहादुर स्याङताङ
९९. ज्ञानेन्द्र कुमाल
१००. सुशीला सिंखडा
१०१. अमरबहादुर गुरुङ तमु
१०२. कृष्ण धिताल
१०३. आशा कोइराला
१०४. भक्तिप्रसाद पाण्डे
१०५. वास्ना कुमारी मोक्तान
१०६. मधु अधिकारी
१०७. लालबहादुर गुरुङ
१०८. तेजकुमारी पौडेल
१०९. निर्मला सुवेदी
११०. दुर्गाकुमारी वि.क.
१११ हरिराज अधिकारी
११२. टीका कन्दवा
११३. बविता ग्वोग प्रजापति
११४. कपुर श्रेष्ठ
११५. मनरुपा शर्मा
११६. गायत्री गुरुङ
११७. कर्म गुरुङ
११८. बाबुलाल पुन मगर
११९. बिरबहादुर खत्री
१२०. सुनमाया ढकाल बराम
१२१ दलजित बि.के. श्रीपाली
१२२. चन्द्रमाया जिरेल
१२३. टिका थोकी
१२४. ठाकुरकुमार वि.क.
१२५. हिमकला गैरे
१२६. सिर्जना तराम खत्री
१२७. मानबहादुर सुनार
१२८. सुरज कुमारी देवी
१२९. सुमित्रा देवी कलवार
१३०. राजेन्द्रकुमार वि.क.
१३१. भगवती प्रधान
१३२ केशरी घर्तीमगर
१३३.. गीता देवी
१३४. रेखा शर्मा
१३५ पदमलाल वि.क.
१३६. नारीलाल धिमाल
१३७. अमिृता नेपाल
१३८. दिलमाया मगर (गिरी)
१३९. कालीबहादुर मल्ल
१४०. जुशु राना
१४१. गोमा कुँवर
१४२ रामबहादुर बोहोरा
१४३.. जीतमान पुन
१४४. ललिताकुमारी रेग्मी
१४५ हिम ग्याप लामा
१४६. रत्नबहादुर ओली
१४७. पद्माकुमारी राई
१४८. धनबहादुर मास्की
१४९. लालकेश जैसी
१५०. लीला कुँवर
१५१. यज्ञबहादुर खत्री
१५२ जानकी कुमारी साउद रावल
१५३. शान्ति नेपाली
१५४ कर्णबहादुर वि.क.
१५५. कलावती ओझा
१५६. दिलिप महर्जन
१५७. घनश्याम श्रेष्ठ
१५८ तुलाराम बोहरा
१५९. तुलसी मल्ल
१६०. विद्याकुमारी देवकोटा
१६१. शम्भु महतो
१६२ रितादेवी यादव
१६३. उमरावती यादव
१६४ दिलमाया धामी
१६५ बाबुराम गौतम
१६६. निशा न्यौपाने
१६७. शियाराम प्रसाद कुशवाहा
१६८ पुनम क्षेत्री
१६९. आशा देवी
१७०. इन्द्रकुमार गोतामे
१७१. गीताकुमारी कंडेल (चौलागाई)
१७२ सुनिता कुमारी महतो
१७३. बाबुराम प्रसाद
१७४ तेजलाल कर्ण
१७५ फुलझरी देवी
१७६. तेतरीदेवी तेली
१७७. बिन्दी मिश्र
१७८ जीवन गौतम
१७९. जगवीर चौधरी
१८०. निर्मला वली (चौधरी)
१८१. पुरन राना थारु
१८२ हरिराम चौधरी
१८३. रामभक्त उप्रेती
१८४ घनश्याम यादव अहिर
१८५ डिल्लीराज खनाल
१८६. रक्षाराम कुर्मी
१८७. कृष्णकुमार चौधरी
१८८. जयन्तकुमार दास
१८९. रणेन्द्र महतो
१९०. पार्वती पुन गहतराज
१९१. लुम्बिनी गौतम
१९२ हरिलाल ज्ञवाली
१९३. प्रेमसिंह विश्वकर्मा
१९४ दिपक थापा
१९५ दुर्गा खुना
१९६. हरिराम श्रीपाइली
१९७. गोपाल गिरी
१९८. भगवती भट्ट (तिवारी)
१९९. सुकई थारु
२००. मोहनकुमारी फुयाल
२०१. नन्कौ गोडिया
२०२. प्रदीप परियार
२०३. राजकुमार गोल्छा
२०४. अन्जु दहित
२०५. खड्गबहादुर बस्नेत
२०६. असर्फी सदा
२०७. कपलेश्वर सरदार
२०८. धना पहरी
२०९. रुवी कुमारी कर्ण
२१०. लीला शर्मा
२११. संंगीता भट्टराई (रेग्मी)
२१२. कविता ठाकुर
२१३. सरस्वती लामा
२१४. अमला कुमारी देवी
२१५. महेन्द्र पासवान
२१६. विश्वनाथ साह
२१७. अजय शंकर नायक
२१८. दिलीपकुमार साह
२१९. धर्मशीला देवी
२२०. फुलिया देवी सदाय
२२१. सुधाकुमारी यादव
२२२. कलामुद्दिन राईन कवारी
२२३. मीना मगर
२२४. सपना चौधरी
२२५. गंगा पासवान
२२६. कञ्चन कुमाल
२२७. शैलेन्द्र साह
२२८. भानमति यादव
२२९. उमा गोठे (कपाली)
२४०. योगेन्द्रप्रसाद कानु
२२१. लालेन्द्र कुमार मण्डल
२२२. ज्ञानेन्द्र ढकाल
२२४. प्रतिक्षा तिवारी मुखिया
२२४. रामसिंह यादव
२२५. शिला यादव
२२६. प्रमिला कुमारी यादव
२२७. तारा कुमारी महतो
२२८. फुलकुमारी देवी महतो
२३९ देवसागर दास
२४० रिना महर्जन
२४१. असर्फी भिनवार यादव
२४२ ताराप्रसाद भुषाल
२४३ राजेन्द्र साह तेली
२४४ मीना पुन मगर अधिकारी
२४५ जुरीलाल मोची
२४६ टासी स्हाङमो गुरुङसेनी
२४७ निशा कुमारी साह
२४८ सुनिता रोकाय (शर्मा)
२४९ काशी महत्तो
२५० अमररत्न बज्राचार्य
२५१ धनीराम पौडेल
२५२ पुष्प ढुंगाना
२५३ बलराम तिमिल्सिना
२५४ मिनाकुमारी शर्मा ठाकुर
२५५ इन्द्रावती अधिकारी दनुवार
२५६ मायाकुमारी बलस्या
२५७ चिजा श्रष्ठ (गर्तौला)
२५८ कुलानन्द गिरी
२५९ शम्भु पासवान हजारी
२६० उर्मिला माझी (पौडेल)
२६१ ईश्वर रिजाल
२६२ भीमबहादुर अधिकारी
२६३. हेमन्तप्रकाश ओली
२६४ डोरप्रसाद उपाध्याय
२६५ बालकृष्ण ढुंगेल
२६६ ओमनाथ ढुगाना
२६७ उपेन्द्रप्रसाद साह
२६८ रामनारायण बिडारी
२६९ भविश्वर तिवारी
२७० झलकपाणी तिवारी
२७१ नन्दकुमार प्रसाई
२७२ सुरेन्द्रप्रसाद जयसवाल
२७३ खिमलाल देवकोटा
२७४ उषाकिरण अन्सारी
२७५ जालिममिया“ मन्सुरी
२७६ बाबा बस्नेत
२७७ विमला केसी
२७८ प्रतिभा केसी
२७९ पुष्पा घर्ती विष्ट
२८० अन्जना विशंखे
२८१ कान्ति देवी
२८२ सुनिता रेग्मी
२८३ सन्जु भट्ट नेपाली
२८४ देवी खड्का
२८५ उषा देवी
२८६ सिर्जना कुमारी गैरे
२८७ दुलारी हरिजन
२८८ ईश्वरी महतो भुजेल
२८९ दीपा विक
२९० सोनिया यादव
२९१ उषा साह फकिर
२९२ सुष्मा शर्मा घिमिरे
२९३ शर्मिलाकुमारी पन्त
२९४ उमाकुमारी देवकोटा
२९५ शुभकुमारी गुर्मछान
२९६ उषा देवकोटा सेढाई
२९७ लक्ष्मी पुन
२९८ इन्दिरा सन्ज्याल
२९९ धनमाया विक खनाल
३०० अरुणा सुनार कार्की
३०१ सीता नेपाली
३०२ ममता राजवंशी
३०३ सुन्दरकला राम
३०४ सरिता कार्की रसाइली
३०५ दुर्गा देवी पासवान
३०६ मनोजकुमार सिंह
३०७ जुब्बा सौरेन
३०८ तारिक महमद
३०९ सोनाम साथी
३१० सुकदैया देवी चौधरी थारु
३११ चन्द्रेश्वर बैठा
३१२ वीरेन्द्रकुमार हरिजन चमार
३१३ रामकुमारी राम
३१४ रामराजी मुसहर
३१५ रेखा देवी
३१६ पवन देवी पासवान
३१७ उषा शिवाभक्ति अर्याल
३१८ विष्णुप्रसाद चौधरी
३१९ विष्णुकुमारी मगर
३२० तुलसा राना
३२१ कमला रोका
३२२ अन्जना चौधरी
३२३ हिराकुमारी दर्लामी
३२४ भीमकुमारी बाठामगर
३२५ हरिकुल्ला मुसलमान
३२६ रुपा महर्जन श्रेष्ठ
३२७ पुनराम थापा
३२८ डम्बरकुमारी गुरुङ
३२९ सुरेन्द्रकुमार जैसवाल
३३० ममता गौतम राना
३३१ विन्नीदेवी सदा
३३२ काजीमान कुसवार
३३३ गीताकुमारी गुरुङ
३३४ बुद्धलक्ष्मी महर्जन दुलाल
३३५ तीर्थाकुमारी थामी पाण्डे