काठमाडौंको शान्तिनगरनजिकैको वाग्मतीमाथि आर्कब्रिज निर्माण गरिँदै ।

काठमाडौं । नेपालमा गणतन्त्रपश्चात अलिअलि भए पनि विकास निर्माणका कामले निरन्तरता पाइरहेका छन् । केही पुनर्निर्माण भइसकेका छन् भने केही पुनर्निर्माणका क्रममा छन् । मुलुक राजनीतिक गतिरोधले आक्रान्त भए पनि थोरै नै सही भइरहेका विकास निर्माणका कामलाई सकारात्मक लिन सकिन्छ ।

यसैक्रममा नेपालमै पहिलोपटक आर्कब्रिज निर्माण गरिने भएको छ । त्यो पनि एउटा होइन ४ वटा । काठमाडौंमा निर्माण गरिने आर्कब्रिज दुईवटा पुलमा २/२ वटाका दरले ४ वटा निर्माण गरिन लागिएको हो । पुलको भार त्यसमा जोडिएको तार हुँदै ‘आर्क’ माथि र मुख्य पिलरमा पर्ने प्रविधिबाट निर्माण हुने भएकाले यसलाई आर्कब्रिज भनिएको हो ।

‘नेटवर्क आर्क ब्रिज’ भनिने यस किसिमको पुल विदेशमा निकै लोकप्रिय मानिन्छ । धेरै विदेशी राष्ट्रमा यसको निर्माण भएर सञ्चालन भइरहेको अवस्थामा भने नेपालमा पहिलोपटक निर्माण थालिएको हो ।

पुलको निर्माण काठमाडौं उपत्यका सडक विस्तार आयोजनाले गर्न थालेको हो । पुल तीनकुनेको वाग्मती र बिजुलीबजारको धोबीखोेलामाथि निर्माण गरिन लागिएको हो । अहिले यी दुवै स्थानमा पुल निर्माणको काम धमाधम भइरहेको छ ।

तीनकुनेदेखि माइतीघर जोड्ने सडकको भित्तापट्टि सवारी चाप बढी हुने लेनमा जोडिने गरी पुल निर्माण हुँदै छ । अहिलेको पुलको दायाँबायाँ दुवैतिर तीन लेनका १२ मिटर चौडा सडक हुने आयोजनाले जनाएको छ । पुलमाथि फुटपाथसमेत हुनेछ । पुल बनेपछि सडक पनि साबिकभन्दा २४ मिटर फराकिलो बन्नेछ ।

धोबीखोलामा बनिरहेको पुलको लम्बाइ ५० दशमलव ३ मिटर हुनेछ । यस्तै शान्तिनगरनजिकको वाग्मतीमाथि बन्ने पुलको लम्बाइ ८५ दशमलव २२ मिटर हुने आयोजनाले जनाएको छ । आरसीसी (रेनफोर्स सिमेन्ट कंक्रिट) प्रविधिबाट बनाइने पुलको निर्माण सम्पन्न २०७५ पुस मसान्तभित्र भइसक्नेछ ।

पुलले राजधानीको ट्राफिक व्यवस्थापनलाई सहज बनाउनुका साथै सौन्दर्यसमेत बढाउनेछ । यस किसिमको पुल निर्माणका लागत अन्यको भन्दा सस्तोसमेत पर्न जान्छ । पुलले राजधानीको आकर्षणसँगै पर्यटकसमेत लोभ्याउने आयोजनाको दाबी छ ।
- शम्भु रेग्मी

मेलम्ची खानेपानीका लागि काठमाडौंको माइतीघर मण्डला–सिंहदरबार खण्डमा खनिएको सडक ।

काठमाडौं । ‘सरकारी काम, कहिले जाला घाम’ हाम्रो पुरानै संस्कार भनौं रोग हो । हामी काम कम बोल्ने धेरै गर्छौं । दोष अरूलाई थोपर्छौं, आफूलाई सत्य साबित गर्छौं । काम गर्दैनौं निर्देशन दिन्छौं । कसैले गर्न लागेको काममा भाँजो हाल्ने प्रयास गर्नु त सामान्य नै हो । हाम्रो प्रवृत्ति बाँदरे भइसक्यो यानि न आफू गर्ने न अरूलाई गर्न दिने । यस्तो प्रवृत्तिबाट मुक्ति नपाउँदासम्म हाम्रो विकास हुने असम्भव प्राय बनेको छ ।

यस्तो हेर्न टाढा जानै पर्दैन हाम्रै वरपर हेरौं । प्रशस्त भेट्न सक्छौं । अवपाद थोरै, वास्तविकता धेरै । हामीमा कहाँ समस्या छ, त्यसतर्फ त परै जाओस् सुझाव सुन्न समेत तयार हुँदैनौं । कुरो मेलम्चीको, खानेपानीको, उपत्यका सफा गर्ने मेलम्चीको आयोजनाको । यो खानेपानी आयोजना कृष्णप्रसाद भट्टराई प्रधानमन्त्री बन्दाताकाबाट सुरु भएर अहिलेसम्म घिसिपिटी अवस्थामै गुज्रिरह्यो । तङ्ग्रिनै सकेन, उठनै सकेन । मुलुकबाट राजतन्त्र समाप्त भयो । गणतन्त्रमा बामे सरेकै अवस्थामा मेलम्चीको पानीको सपना राजधानीवासीका लागि साकार हुने अवस्था पुगेको हो ।
हो अहिले राजधानीमा कहीं उमङ्ग, कहीं विस्मात त कहीं आक्रोश छ । जसले मेलम्चीको पानी उपभोग गर्न पाउँछन्, त्यो समुदाय त उमंग हुने नै भयो, जसले उपभोग गर्न सक्दैनन् उसलाई हर्ष न विस्मात् अनि जसले उपभोग गर्न त पाउँछन् त्यसले जग्गा दाउमा लगाउनुपरेको अवस्था छ । जसले मुआब्जा पाउन सकेका छैनन् त्यो समूहलाई भने आक्रोश हुनु स्वभाविकै हो । अब राजधानीवासीको मुहारमा केही भए पनि मेलम्चीको पानी खान पाइनेमा आश्वस्त जागेको देखिन्छ । पानी सबैका लागि आवश्यक भए पनि राजधानीवासीले लामो समयदेखि पानीमा सास्ती झेल्दै आएको अवस्था हो । राजधानीवासी सहज पानी आपूर्तिको पक्षमा रहेको लामो समय भएको छ ।

राज्य सत्ता केन्द्रिकृत भएकै कारण राजधानीमा जनघनत्व बढ्नु स्वाभाविकै हो । यही मेलम्चीको पानी राजधानीवासीलाई सुलभ रूपमा आपूर्तिका लागि सरकार पनि जोडतोडले लागेको छ । मेलम्ची खानेपानी आयोजनाले पनि आफ्नो कामलाई दिनरात नभनी निरन्तर जारी राखेको छ । पानी सर्वसुलभ वितरणको सम्मुखमा पुगेको छ आयोजना । २०७४ वैशाखमै उपत्यकामा पानी वितरण गर्ने लक्ष्य सहित योजनाले काम अघि बढाइरहेको छ । योजनाले उपत्यकामा पानी वितरणका लागि प्रायः सबै स्थानमा पाइप बिछ्याउने कार्य गरिरहेको छ भने कतिपय स्थानमा बिछ्याउने कार्य सम्पन्न समेत गरिसकेको छ ।

तर, पाइप बिछ्याउने क्रममा खनिएका सडकको अवस्था हेर्दा राजधानी पनि कुनै ग्रामीण क्षेत्रमा कुलो आधा खनेर छाडेको जस्तो प्रेरित हुन्छ । अलिअलि पानी पर्दा सडक हिलाम्मे, घाम लाग्दा धुलाम्मे । उफ् राजधानी, देशको केन्द्र सम्झिँदा पनि उदेक लाग्दो अवस्था छ । मेलम्चीको खानेपानीको पाइप बिछ्याउने भन्दै सडक खनिन्छ । लामो समय त्यहाँ पिच गरिँदैन । कथं पिच भइहाल्यो भने नेपाल टेलिकमले खनिदिन्छ । त्यो पनि पिच भयो भने त्यहीं ठाउँमा महानगरले ढल व्यवस्थित गर्ने भन्दै खनिदिन्छ । अनि लामो समय त्यसै अलपत्र छाडिन्छ सडक । बटुवा त्यही खाडलमा पर्छन् । चौपाया त्यही, सवारी साधन त्यही, अपांगता भएकालाई त के सद्धे व्यक्तिलाई हिँडन पनि सकस । सवारी साधनमा त झन् महाभारत । आखिर खनेपछि तुरुन्त पिच गरिदियो भने त सर्वसाधारणले पनि सकस धेरै व्यहोर्नुपर्ने थिएन ।

किन त ? यस्तो कसरी ? किन खन्दै, उही खन्दै, उही भत्काइँदै गरिन्छ । सर्वसाधारणको सोझो आँखाले यो बुझ्ने कुरो होइन । एकैपटक खनेर सबै काम सकेर पिच गरेको खण्डमा खन्दै, बनाउँदै, पुनः खन्नुपर्ने अवस्था त हुन थिएन होला । यतातर्फ ध्यान कसैको जाँदैन । सबै आफ्नो काम मात्रै ध्यान दिने तर पूरा नगर्ने परिपाटीले सर्वसाधारणले सास्ती खेप्नुपरेको हो । मेलम्चीले पाइप बिछ्याउने मात्र हो महानगरले पो पिच गर्नुपर्छ भन्दै पन्छिन्छ । टेलिकमले तार बिछ्याउने मात्र हाम्रो काम हो महानगरले पो पिच गर्नुपर्छ भन्छ । अनि महानगर भने ढलको व्यवस्थापन पो हामीले गर्ने हो पिच गर्ने काम त सडक विभागको पो हो भन्दै पन्छिन्छ । अनि सडक विभाग भने महानगरको क्षेत्रमा भएकाले उसैले खनेपछि पिच पनि गर्नुपर्ने दायित्व हुन आउने जनाउँछ । आखिर जसले खन्ने हो खन्ने अनि जसले पिच गर्ने हो त्यही निकायले तत्काल पिच गरिदिए टन्टै साफ सबैले अरूतिरै चोर औंलो सोझ्याउँदा काम चाँडो हुन सकेको छैन ।

हामी विकास विरोधी होइनौं, तर आफ्नो जिम्मामा रहेको काम तत्काल अरूको मुख नताकी तत्काल गरेको खण्डमा राजधानीको मुहार फेरिन किञ्चित समय लाग्ने थिएन । सर्वसाधारण चैनको श्वास फेर्न सक्ने थिए । राजधानीका विभिन्न क्षेत्रमा खनिएका सडक समयमै पिच नहुँदा त्यस क्षेत्रका बासिन्दा, सोही सडक भएर वारपार गर्ने बटुवा तथा सवारी साधनले सास्ती खेप्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ ।

यस्तै २०७२ वैशाखको भूकम्पले झनै जनतालाई सास्ती दिएको छ । भूकम्पबाट सास्ती पाएका राजधानीवासीले सडक विस्तारका नाममा पनि उस्तै सास्ती खेप्नुपरेको अवस्था छ । सडक विस्तारका क्रममा सडकमा निर्माण सामग्री त्यतिकै थुपारिँदा बटुवालाई सास्तीका साथै धूलो र हिलोले पनि स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पारेको छ ।

सडक विस्तारका नाममा सडक विस्तार आयोजनाले पनि भत्काइएका संरचनालाई सडकमै अलपत्र छाड्दा सडक साँघुरिएको छ । यसमा पनि सबैको मन जितेर सरकारले काम अघि बढाएको खण्डमा विरोधका स्वरहरू सुनिने थिएनन् कि । यसमा पनि सरकारले सडक विस्तार भन्दै सर्वसाधारणका संरचना विना मुआब्जा भत्काइँदिँदा विरोध हुनु स्वभाविकै हो । यसरी सर्वसाधारणको विरोधका कारण आधा भत्काइएका सडक पनि अलपत्र छाडिँदा राजधानी कुरुप बनेको छ भने सडक विस्ताको कार्य पनि सुस्त भएको छ ।

सडक विस्तारमा उपत्यका विकास प्राधिकरण र सडक विस्तार आयोजना सक्रिय बनेको छ । सडक विस्तार हुनु त सकारात्मक हो । योसँगै जनताको चित्त बुझाएर विस्तारको काम थालनी भएको भए अवरोध आउने पनि थिएन र सडकमा असरल्ल छरिएका भौतिक संरचनाका सामग्रीबाट सर्वसाधारणले सास्ती खेप्नुपर्ने थिएन ।

विस्तार आयोजनाका प्रमुख दीपक केसीका अनुसार सडक अतिक्रमित संरचना हटाउन नसक्दा विस्तार कार्यमा अवरोध आएको हो । उनका अनुसार जोरपाटी–सुन्दरीजल र सुनाकोठी–चापागाउ“मा डिक विस्तारमा समस्या उत्पन्न भएको छ । आयोजनाका अनुसार अधिकांश सडकको चौडाइ २२ मिटर छ । यहीअनुरूप विस्तार गर्दा सडक किनारका करिब १५ सय बढी घर हटाउनु पर्नेछ ।

यसरी जताततै एकैपटक सडक भत्काएर सडक कुरुप बनाउनुभन्दा भत्काएको क्षेत्रमा पुनर्निर्माण गरी अर्को क्षेत्रमा भत्काउने कार्य गरेको खण्डमा मिसनले सहज रूपमा पूर्णता पाउँथ्यो कि ।
- शम्भु रेग्मी

शब्द तस्बिर : शम्भु रेग्मी ।

काठमाडौं । वाग्मती नेपालीको सभ्यता हो । उतिवेला उपत्यकावासीका लागि वाग्मती एउटा प्राण नै बनेको थियो । पिउने, लुगा धुने, वस्तुभाउलाई खुवाउने, अन्य सरसफाइ गर्ने अनि गंगाभन्दा पवित्र वाग्मतीको पानीले नुहाउने गरिन्थ्यो यहाँ । पवित्र थियो वाग्मती । राजधानीवासीको सभ्यता बनेको थियो । तर, राजधानीमा बढ्दो जनघनत्वसँगै वाग्मतीमाथि चौतर्फी आक्रमण भयो । आक्रमण गरियो । कहीं नदीको बहाव फर्काएर, कतै अतिक्रमण गरेर तथा धेरैले घरको फोहोर फाल्ने र शौचालयको ढल सिधै वाग्मतीमै मिसाएर आफ्नो असली रूप देखाएर ।

झन्डै–झन्डै लोप हुने अवस्थामा पुगेको । प्राण गुमाइसकेको । अस्तित्व हराइसकेको वाग्मती बल्ल अलिअलि श्वाससम्म फेर्ने अवस्थामा पुगेको छ । यसको प्राण भर्ने काममा तत्कालीन मुख्यसचिव लीलामणि पौडेल लागे । पौडेलले वाग्मती सफाइको अभियानै चलाए । प्रत्येक शनिबार वाग्मतीका लागि छुट्याए । सफाइका लागि सबैलाई आह्वानसमेत गरे । उनको होस्टेमा हैंसे मिलाउन राजधानीवासी सहमत बने । सबैले साथ दियो । प्रशासन, नागरिक समाज, अगुवा, कलाकर्मी, सञ्चारकर्मी, विभिन्न संघसंस्था सबै उनको हातमा हात मिलाउन सामेल भयो ।

उनको अभियानले अझै पनि निरन्तरता पाएकै छ । उनी मुख्यसचिवबाट अवकाश पाए । अहिले चीनका लागि राजदूतसमेत भई पदभार ग्रहण गरिसकेका छन् । उनको अभियानलाई निरन्तरता दिन वर्तमान मुख्यसचिव सोमलाल सुवेदी पनि सक्रिय भए । आफ्नातर्फबाट गर्नुपर्ने सबै काम गरे । शनिबार आफैं वाग्मतीमा हेलिएर फोहोर निकाले । उनलाई पनि महानगरपालिका, सेना, प्रहरी, नागरिक समाज सबैले उत्तिकै सहयोग गरे । सुवेदी पनि अभियानमा निरन्तर लागे, वाग्मतीलाई कमसेकम निरन्तर फोहोरै पानी सही बग्ने अवस्थामा त पुर्‍याए ।

वाग्मती अहिले निरन्तर बगिरहेको छ । कालो पानी नै किन नहोस् बगिरहेको छ । वाग्मतीछेउ बस्ने सुकुम्वासी परिवारले शौचालय मिसाउने प्रवृत्ति शून्यमा झरेको छ । फोहोर फाल्न बन्देज लगाइएको छ । वरपरका सर्वसाधारणमा जनचेतना जगाइएको छ । सबै जागरुक भएका छन् । सबै सभ्य भएका छन् । वाग्मती सभ्यताले पुनर्जीवन पाएको छ । यद्यपि वाग्मतीछेउका केही घरले भने अझै ढल मिसाइरहेको अवस्था भए पनि यो नगन्य रूपमा छ ।

प्रत्येक शनिबार नेपाल टेलिकमले उपत्यकावासीलाई वाग्मती सफाइका लागि म्यासेज पठाएर आह्वान गर्छ । बोलाउँछ । भेला भई सफाइमा सरिक हुन आग्रह गर्छ । वाग्मती सफाइमा महानगरका सफाइ कर्मचारी पनि उत्तिकै दत्तचित्त भएर लागेका छन् । विभिन्न संघसंस्थाको पहलमा वाग्मतीकिनारमा संरक्षित उद्यान बनाइन थालिएका छन् । केही बनिसकेका छन् । उपत्यकावासीको मौलिक सभ्यता फर्काउन महानगरपालिका पनि उत्तिकै जिम्मेवार भएर लागेको छ । यता वाग्मती सभ्यता विकास समिति पनि लागेको छ । यसमा सबैको सहयोग उत्तिकै छ । ‘वाग्मतीमा थोरै किन नहोस् । पानी बगेकै छ, पहिलेको तुलनामा धेरै सफा पनि भएको छ,’ अभियन्ता तथा नेकपा संयुक्तका अध्यक्ष एवं पूर्वमन्त्री गणेश साह भन्छन्, ‘२ वर्षअघि हामीले वाग्मतीमा माछा छाड्यौं, ती बाँचे÷बाँचेनन् थाहा भएन अब वाग्मतीलाई माछा पौडने, सर्वसाधारणले नुहाउन मिल्ने किसिमको बनाउन जरुरी छ ।’

वाग्मती सफाइका लागि ‘वाग्मती फोहोर उन्मूलन नमुना उपभोक्ता समाज’ समेत गठन भएको छ । यो वाग्मतीकिनारका सुकुम्बासी बस्तीका केही युवाको सक्रियतामा सञ्चालित छ । संगठित रूपमा यस्ता धेरै संघसंस्था निस्वार्थ रूपमा वाग्मती सफाइ अभियानमा लागेका छन् । पहिले हिउँदमा त वाग्मती वारपार सजिलै गर्न सकिन्थ्यो फोहोर हिलो सुकेर, कट्कटीएर बच्चा पनि वाग्मती सहजै ओहोरदोहोर गर्ने अवस्था थियो । तर, अहिले समय फेरिइसकेको छ । वाग्मतीको सरसफाइ यहीअनुरूप हुँदै गए कुनै दिन यसमा नुहाउन सक्ने अवस्था पुनः आउनसक्ने अभियन्ताहरूको विश्वास छ ।

हुतराम वैद्य वाग्मती सफाइका अभियन्ता । आफ्नौ मौलिक सभ्यता जोगाउनुपर्छ भन्दै उनी निरन्तर यसमै खटिए । अरूले कुरा गरे उनले कामै गरे । वाग्मती सफाइ गर्दा गर्दा प्राण त्यागे । उनले न दिन भने न रात, उनले न वर्षा भने न हिउँद निरन्तर सफाइमा लागिरहे, लागिरहे । उनको काम देखेर जो पनि नतमस्तक हुन्छ । ‘वाग्मती हाम्रो प्राण हो, यसैको त्राण जोगाउन लागेको हुँ,’ पंक्तिकारसँग झन्डै ७ वर्षअघि हुतरामले भनेका थिए, ‘मेरो एक्लो प्रयासले मात्र कहाँ होला र सबैको प्रतिबद्धता र इमानदारीको आवश्यकता छ । वाग्मतीको सभ्यता फर्काउन ।’

वास्तवमा वाग्मती एक व्यक्तिको सम्पदा होइन । यो नेपालकै पहिचान हो, सभ्यता हो, धरोहर हो । यसको संरक्षणमा कुरा होइन काम नै आवश्यक छ । सबैले आ–आफ्ना क्षेत्रबाट सफाइका लागि सक्दो पहल गरौं, सहयोग गरौं । यसमै लुकेको छ हाम्रो गर्व, यसमै लुकेको छ हाम्रो पहिचान ।

फाइल फोटो ।

काठमाडौं । शनिबार उपत्यकामा यस वर्षको पहिलो हिउँदको वर्षासँगै चिसो ह्वात्तै बढेको छ । चिसोले बालबालिका र वृद्धवृद्धा बढी प्रभावित भएका छन् । आइतबार राजधानी दिनभर चिसो बन्यो । राजधानीवरपरका केही क्षेत्रमा हिमपातसमेत भयो ।

काभ्रेको ढुङ्खर्क काठमाडौंको चन्द्रगिरि डाँडो, नगरकोटका केही क्षेत्रमा हिमपात भयो । केही युवायुवती हिउँमा खेलेको, हिउँको डल्लो समातेको तस्बिरहरू दिनभर सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट भइरहे । सोमबार राजधानीमा घाम लागे पनि तुलनात्मक रूपमा चिसो बढेको छ । मौसम धुम्मिएको अवस्थामा छ ।

बानेश्वरका वीरेन्द्र पौडेल भन्छन्, ‘काठमाडौं यस्तै हो, २ महिना चिसोले सताउँछ ।’ चिसोले भक्तपुरमा रहेका भूकम्पपीडितहरू पनि प्रभावित बनेका छन् । यस्तै ग्रामीण क्षेत्रका विपन्नलाई पनि चिसोले प्रभाव पारेको छ । ठाउँठाउँमा सामूहिक जम्मा भई दाउरा बालेर आगो ताप्नेको झुन्ड काठमाडौंमा पनि देखिन पाइन्छ । विशेषगरी चिसो मौसममा अस्पतालमा बिरामीको चाप बढ्छ । चिसोजन्य रोगबाट पीडितहरूको चाप अस्पतालमा बढेको डाक्टरहरू बताउँछन् । अस्पताल स्रोतका अनुसार रुघाखोकी, निमोनियाँलगायत संक्रमण भएकाहरूको चाप बढेको छ ।

तराईतिर शीतलहर सुरु भइसकेको छ । शीतलहरले मानिसँगै पशुपक्षीलाई समेत उत्तिकै प्रभाव पारेको छ । भक्तपुरको सानो व्यासीमा रहेको भूकम्पपीडितको अस्थायी टहरामा बस्ने पीडित चिसोले बस्नै गाह्रो भएको बताउँछन् । एक पीडित भन्छन्, ‘सुतेपछि उज्यालो कहिले होला भन्ने हुन्छ । चिसोले राति सुत्नै सकिन्न ।’ उनका अनुसार अत्यधिक चिसोका कारण टिनको टहरोबाट चुहेको शीतले बिहान सिरक र सबै ओछ्यान निथ्रुक्कै भिज्छ । अस्थायी टहरोमा बस्ने अधिकांश भूकम्पपीडित चिसोले बिरामी पर्ने अवस्थामा पुगेका छन् । भूकम्पपीडितलाई चिसोले धेरै सकस भएको कुरा राज्यले नबुझेको उनीहरूको आरोप छ ।

भूकम्पपीडितलाई राष्ट्रिय पुनर्निर्माण आयोगले घर निर्माणका लागि दिने अनुदान सम्झौता नहुँदा उनीहरू टहरोमै बस्न बाध्य भएका छन् । अनुदान सम्झौता विभिन्न कारणले रोकिएको प्राधिकरणले दाबी गरेको छ । भत्किएको घर रहेको जग्गाको लालपुर्जा नहुँनु, गुठीको जग्गामा घर हुनुलगायत समस्या रहेको प्राधिकरण बताउँछ । भूकम्प प्रभावितहरू भत्किएको घर जसरी भए पनि राज्यले बनाउनुपर्ने दायित्व रहेको बताउँछन् । पीडित र प्राधिकरणका आ–आफ्नै दाबीका कारण अनुदान सम्झौता हुन नसकेको प्रस्ट देखिन्छ ।

चिसोले हिमाली क्षेत्रका बासिन्दालाई प्रभाव नपार्ने त कुरै भएन । मनाङ, मुस्ताङलगायत हिमाली क्षेत्रका बासिन्दा जाडो छल्न चितवन, पोखरा, काठमाडौंलगायत स्थानमा सरिसकेका छन् । जाडो लागेसँगै हिमाली क्षेत्रका बासिन्दा ४ महिनाका लागि बेंसी झर्ने नियति नै बनेको छ । हिमाली क्षेत्रमा सञ्चालित विद्यालयहरू पनि जाडोको छल्न बिदा भइसकेका छन् । जाडो आगमनसँगै हिमाली क्षेत्र सुनसान बनेको छ । सबै घरमा ताला लागेका छन् । हिमाली क्षेत्रका घर छाड्नेहरू फागुनको मध्यतिर मात्रै पुनः उकालो लाग्नेछन् ।

चिसोको मौसममा सबैले स्वास्थ्यको ख्याल सबैले राख्नु अनिवार्य छ । सबैले जसरी हुन्छ चिसोजन्य रोगबाट जोगिनु उत्तम मानिन्छ । चिसोबाट हुने रोगबाट जोगिन सफा तातो पानी खाने, झोलिलो खानेकुरा र न्यानो भएर बसे चिसोजन्य संक्रमणबाट जोगिन सकिन्छ ।

शम्भु रेग्मी

सत्यबहादुर तामाङ ।

शम्भु तामाङ ।

देवी चौलागाईं ।

ध्रुव बस्नेत ।

काठमाडौं, ११ पुस । विद्युत् प्राधिकरणले उपत्यकालाई लोडसेडिङ मुक्त बनाएको छ । प्राधिकरणको प्रमुखमा कुलमान घिसिङ आएसँगै विद्युत्को क्षेत्रमा कायापलट भएको उपत्यकावासीको भोगाइ छ ।
गत वर्षसम्म दैनिक १६ घण्टा लोडसेडिङको मार खेपेका उपत्यकावासी यसपटक भने ढुक्कले बिजुली बालिरहेका छन् । राजधानी उपत्यका झन्डै लोडसेडिङ भनेको के हो भन्ने भुल्ने तरखरमा देखिन्छ ।

यसरी प्राधिकरणले लोडसेडिङ अन्त्य गरेसँगै धेरैको रोजिरोटी जोगिएको छ भने धेरैले रोजगारीबाट हात धुनुपर्ने अवस्था आएको बताउँछन् । हुन त लोडसेडिङले धेरै उद्योग, कलकारखाना निर्वाध सञ्चालन भइरहेका छन् । व्यापारिक प्रतिष्ठान नियमित भएका छन् । सामान्य रोजगारी गर्नेलाई लोडसेडिङ नहुँदा नियमित दैनिकी सञ्चालन गर्न पाइरहेको अवस्था छ ।

यसरी उपत्यकामा लोडसेडिङ घटेको भन्दै एक साताअघि प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक कुलमान घिसिङको समर्थनमा जुलुससमेत निस्किएको थियो । यसलाई निरन्तरता दिन कुलमानले हालैमात्र भारत पुगेर थप विद्युत् आयातका लागि सम्झौतासमेत गरेका छन् ।

लोडसेडिङको अन्त्यसँगै धेरैको रोजगारीले निरन्तरता पाएको छ । सञ्चारमाध्यमहरू नियमित सञ्चालन भइरहेका छन् । लोडसेडिङको चर्को मारमा सञ्चारमाध्यम धेरै परेका थिए । लोडसेडिङकै कारण धेरै सञ्चारमाध्यमले आफ्नो सेवालाई घटाएका थिए भने केही त बन्दै भएका थिए । लोडसेडिङले यावत् कुरालाई निरन्तरता दिएको छ ।

लोडसेडिङको अन्त्यसँगै जेनेरेटर व्यवसाय भने धरापमा परेको छ । अहिलेको सिजन भनेको जेनेरेटरको बिक्री धेरै हुने सिजनका रूपमा मानिन्छ । लोडसेडिङ अन्त्य भएसँगै जेनेरेटर बिक्री ठप्प भएको टेकुस्थित मेसिनरी सामग्री विक्रेता सोहन अग्रवाल बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘यसपटकको लोडसेडिङको अन्त्यसँगै हाम्रो व्यापारमा पनि मन्दी छाएको छ । यसवर्ष जेनेरेटर बिक्री प्रायः ठप्पजस्तै भएको छ ।’

लोडसेडिङका समयमा वैकल्पिक ऊर्जाको माध्यम बनेको जेनेरेटरको बिक्री ह्वात्तै घटेको हो । योसँगै जेनेरेटरमा लगानी गर्नेहरू पनि अहिलेको लोडसेडिङको अन्त्यसँगै इन्धन (डिजेल, पेट्रोल र मट्टितेल) किन्नुनपरेकोमा खुसी छन् । तर, लाखौं लगानी गरेको जेनेरेटर भने खिया लागेको पुनः काम नलाग्ने स्थितिमा पुगेको छ । ‘जेनेरेटर त छ, सधैं लोडसेडिङ भएन भने त ठिकै हो । पछि फेरि जेनेरेटर चलाउनुपर्ने अवस्था आएको खण्डमा पुनः धेरै लगानी गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ कि भन्ने चिन्ता हो,’ राजधानीमै एफएम रेडियो चलाइरहेका एक सञ्चालक बताउँछन् ।

राजधानीमा मात्रै नभएर देशैभरको लोडसेडिङ अन्त्य गर्ने अभियानमा लागेको बताउँछन्, ऊजामन्त्री जनार्दन शर्मा । उनी भन्छन्, ‘लोडसेडिङमुक्त देश बनाउने अभियानमा जुटेको छु । सबैको साथ र सहयोगको आवश्यकता छ ।’ अहिले उपत्यकामा लोडसेडिङ अन्त्य भएसँगै कुलमान जति लोकप्रिय बनेका छन् उत्ति नै ऊर्जामन्त्री शर्मा पनि लोकप्रियताको शिखरमा उक्लिएका छन् । शर्मा माओवादी केन्द्रका तर्फबाट सरकारमा सहभागी छन् ।

यसअघि एमालेका तर्फबाट ऊर्जामन्त्री भएका गोकर्ण विष्ट पनि लोकप्रिय बनेका थिए । विष्टले अहिलेको जसरी लोडसेडिङको अन्त्य त गरेका थिएनन् तर, सुधारका धेरै काम गरेका थिए । तत्कालीन ऊर्जामन्त्री विष्टले विद्युत्को बक्यौता रकम नतिर्ने सरकारी कार्यालयको समेत आफैं गएर लाइन काटेका थिए ।

प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक घिसिङ भन्छन्, ‘मैले लोडसेडिङ घटाएको होइन, व्यवस्थापन मात्रै गरिदिएको हुँ ।’ उनले आफ्नो कार्यकालमा विद्युत् चुहावट अन्त्य गर्ने तथा लोडसेडिङमुक्त समाज निर्माणको परिकल्पना गरेका छन् । मुलुकलाई लोडसेडिङ मुक्त गराउने अभियानमा घिसिङलाई ऊर्जामन्त्री शर्माले पनि उत्तिकै साथ दिएका छन् । ऊर्जामन्त्री शर्माले हालै विद्युत् प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक घिसिङलाई असहयोग गरेको भन्दै प्राधिकरणका ३ सञ्चालकलाई बर्खास्त गरेका छन्।


मन्त्री शर्माले घिसिङलाई लोडसेडिङ घटाउन मद्दत गर्नुको साटो असहयोग गरेको भन्दै पुस ४ मा सञ्चालक सदस्य लक्ष्मण अग्रवाल, मनोजकुमार मिश्र र सुरज लामिछानेलाई बर्खास्त गरेका थिए । लोडसेडिङ घटाउने अभियानमा कार्यकारी निर्देशक घिसिङलाई असहयोग गरेको भन्दै उनीहरूसँग ऊर्जा मन्त्रालयले स्पष्टीकरण मागेको थियो । तर, उनीहरूको स्पष्टीकरण चित्तबुझ्दो नभएको भन्दै मन्त्रालयले बर्खास्त गरेको थियो ।


(शम्भु रेग्मीको रिपोर्ट)

काठमाडौं । सिन्धुपाल्चोक किउल गाविस १ का ७ वर्षीय नवीन ज्योति (गिरी) अहिले आफ्ना हजुरबा–आमासँगै सुविधानगरमा एउटा सानो कोठामा बस्छन् । भूकम्पले किउलमा रहेको घर लडाएपछि उनी काठमाडौं आएका हुन् । अहिले उनी शान्तिनगरमा रहेको सिद्धेश्वर माविमा कक्षा २ मा पढ्छन् । उनी जति ज्ञानी छन्, पढ्नमा पनि उत्तिकै अब्बल छन् ।


 हजुरबा निजी सेक्युरिटी गार्डमा कार्यरत छन् भने हजुआमा भीमकुमारी शान्तिनगर र सुविधानगरको बीचमा रहेको वाग्मती नदीको पुलमाथि नाङ्लो पसल चलाउँछिन् । हजुरबा काममा गएपछि उनी हजुरआमासँगै हुन्छन् । स्कुल लागेको दिन स्कुल जान्छन् । नलागेको दिन हजुरआमाको नाङ्लो पसलमा ज्ञानी भएर बस्छन् । नवीन चकचक गर्दैनन् । बरु बाटोमै उनी कापीकिताब लिएर पढ्न थाल्छन् । स्कुलबाट दिएको गृहकार्य पनि उनी बाटोमै हजुरआमाको पसलछेउमै बसेर सिध्याउँछन् ।



उनका बाबा वैदेशिक रोजगारीका लागि विदेशमा गएका छन् । आमा भने गाउँमै छिन् । भूकम्पले गाउँको घर भत्किँदा बस्ने व्यवस्था पनि राम्रो भएन । त्यसैले नवीन पढ्नकै लागि हजुरबा–आमासँग काठमाडौंमै आए । यहीं मन लगाएर पढ्दै छन् नविन । बाटोछेउ बसेर पढेको देख्नेहरू पनि नवीनलाई देखेर दंग पर्छन् । भूकम्पपछि नवीनलाई गाउँको घरमा डरले बस्नै मन लागेन । ‘त्यसैले त काठमाडौं आएँ,’ नवीन भन्छन्, ‘भैंचालोको डर लाग्यो, बज्यैसँग आएँ ।’ उनकी हजुरआमाले काठमाडौंमा नाङ्ले पसल गर्न थालेकै ७/८ वर्ष पुगेछ । ‘भैंचालोपछि नातिले यतै पढ्छु भन्यो । गाउँमा बस्न सक्ने अवस्था नहुँदा हामीसँगै राखेर पढाएका हौं,’ भीमकुमारीले भनिन्, ‘दिनभरि चकचक नगरीकन मैसँग बस्छ । यहीं मुढामा बसेर लेखपढ पनि गर्छ । साह्रै सन्तोकी (सन्तोषी) छ मेरो नाति ।’ भीमकुमारी स्कुल बिदा भएका बेला आफैंसँग दिनभर राख्छिन् । स्कुल लागेका बेलामा त ९ बजेदेखि ४ बजेसम्म स्कुलमै हुने हुँदा भीमकुमारी ढुक्कले नाङ्लोमा राखेको पसल चलाउँछिन् ।

स्कुल बिदा भएका दिनमा नवीन बिहान ९ बजेदेखि साँझ ६ बजेसम्म हजुरआमसँगै पसलमै बस्छन् । साँझ हजुरआमाको नाङ्लो पसल उठेसँगै उनी पनि लुरुलुरु हजुरआमाकै पछि लाग्छन् । कोठामा पुग्छन् । हजुरआमा खाना बनाउँछिन् । दुवैजना मिलेर खाना खान्छन् । अनि हजुरआमाकै काखमा लुटपुटिएर निदाउँछन् । प्रायःजसो हजुरबा भने ड्युटी बस्ने अफिसमै खाना खान्छन् ।

भूकम्पका बेला नवीन गाउँमै थिए । हजुरबा–आमा भने काठमाडौंमै । नवीनकी हजुरआमाले गाउँबाट काठमाडौं आएर नाङ्लो पसल चलाएको पनि ९ वर्ष पुगेछ । दमको रोगी भीमकुमारी धेरै बोल्न र हिँड्न पनि सक्दैनिन् । नजिकै रहेको कोठाबाट नवीनलाई स्कुल पुर्‍याउँदा पनि उनलाई स्याँस्याँ हुन्छ ।

‘यो (नवीन) पोहोर भैंचालो गएदेखि डराएर यतै पढ्न आएको,’ हजुरआमा भन्छिन्, ‘घरमा पनि बिहानदेखि फुर्सद भएका बेला पढिरहन्छ ।’ हजुरबा कोटेश्वरमा गार्ड गर्छन् । निजी गार्ड हुन् । बिहान खाना खाएर स्कुल पुर्‍याउन ९ बजे नातिसँगै आउँछिन् । ‘पहिले हजारदेखि १५ सयसम्म कमाइ हुन्थ्यो । अहिले ६ सयदेखि हजारसम्म कमाइ हुन्छ,’ भीमकुमारीले भनिन् ।

सिन्धुपाल्चोक हुँदा नवीन निजी स्कुलमा पढ्थे । यहाँ सामुदायिक स्कुलमा पढ्छन् । यहाँका बोर्डिङ स्कुल महँगो हुन्छ रे । ‘यो पढाइमा पनि तेज छ । पछि ठूलै मान्छे होला कि ?’ खुसी हुँदै हजुरआमाले नवीनप्रति विश्वासको आशा देखाइन् । हो, भाइबैनीहरू हामी पनि नवीन जसरी नै ज्ञानी भएर लेखपढ गर्ने कि ?
शब्द, तस्बिर : शम्भु रेग्मी

• यौन हिंसा नियन्त्रणका लागि सञ्चार क्षेत्र सक्रिय हुनुपर्नेमा जोड
• छुट्टै बिट स्थापना भए काम प्रभावकारी हुने

पछिल्लो समय बालबालिकामाथि व्यावसायिक यौन शोषण तीव्रतर रूपमा बढ्दै गएको छ । जिल्ला–जिल्लाबाट विभिन्न प्रलोभन र बाध्यताले सहर आएका बालिकामाथि यौन हिंसाका घटनामा वृद्धि भइरहेको पछिल्लो तथ्यांकले जनाएको छ । बालबालिकामाथि हुने हिंसामा सञ्चार क्षेत्र उत्तिकै सजग हुनुपर्नेमा पनि जोड दिइएको छ ।

केन्द्रीय बाल कल्याण समितिको आयोजनामा राजधानीमा सञ्चारकर्मीसँगको गोष्ठीमा यस्तौ औंल्याइएको हो ।  समितिले बालबालिकामाथि हुने व्यावसायिक यौन शोषणविरुद्ध जनचेतनामूलक अभियान सञ्चालन गरिरहेको छ । जसअन्तर्गत सञ्चार क्षेत्रले पनि यस विषयलाई गम्भीरताका साथ लिनुपर्नेमा जोड दिइएको छ ।

केन्द्रीय बालकल्याण समितिका कार्यकारी निर्देशक तारक धितालले नेपालमा व्यावसायिक बाल यौन शोषणको अवस्थाबारे जानकारी गराएका थिए । उनका अनुसार बाल यौन शोषणमा बाल बेश्यावृत्ति, अश्लील चित्र देखाउनु, यौन शोषणका लागि बालबालिकाको ओसारपसार गर्नु प्रमुख रहेको जानकारी दिए । विभिन्न स्वरूपमा  स्थापित स्थानहरूमा बाल बेश्यावृत्ति हुने गरेको छ । यस्तै सडक र सार्वजनिक स्थानमा यौन व्यवसाय चलेको पाइएको छ । यस्त्ै मनलाग्दी खर्चका लागि यौनकार्यमा बालिकालाई संलग्न गराइएको पाइएको छ । यस्तै बालिकालाई अश्लील चित्र देखाएर पनि यौन हिंसा गरेको पाइएको छ ।

कार्यकारी निर्देशक धितालका अनुसार बालबालिका स्वयं वा तेस्रो पक्षलाई कुनै पनि नगद वा जिन्सी सामग्रीका रूपमा आर्थिक लाभ हुने गरी बालबालिकालाई यौनजन्य क्रियाकलापमा लगाउनु व्यावसायिक बालयौन शोषण हो । बाल यौनशोषण हुने मुख्य स्थानमा सडक, सार्वजनिक स्थान, होटेल, गेस्ट हाउस, रेस्टुरेन्ट, वयस्क मनोरञ्जनका क्षेत्रहरू पर्छन् । मनोरञ्जनका क्षेत्रका रूपमा डान्सबार, भट्टी पसल, खाजाघर, केही चियापसल, मसाज पार्लर आदि पर्छन् । बालिकामाथि हुने यौन हिंसाका पीडकलाई कारबाही हुन आवश्यक देखिएकाले यसमा सञ्चारमाध्यमले सशक्त रूपमा कलम चलाउनुपर्नेमा उनको जोड थियो ।

धितालका अनुसार व्यावसायिक बाल यौन शोषणको अवधिक एकीकृत तथ्यांकको अभाव छ । तैपनि काठमाडौं उपत्यकामा अन्दाजी ११ हजारदेखि १३ हजार महिला यौन व्यवसायमा संलग्न छन् । सन् २०१० को एक अध्ययनअनुसार एकतिहाइ १८ वर्षमुनिका बालिका छन् । मनोरञ्जन व्यवसायमा संलग्न महिलामध्ये ३३ प्रतिशत १८ वर्षमुनिका बालिका रहेको तथ्यांकले जनाएको छ ।

शक्ति समूहले सन् २००८ मा गरेको अध्ययनअनुसार मनोरञ्जन व्यवसायमा संलग्न महिलामध्ये ३३ प्रतिशत १८ वर्षमुनिका बालिका छन् । मनोरञ्जनका क्रममा ९३ प्रतिशतले कामका क्रममा यौनदुव्र्यवहार सहनुपर्छ । ३७ प्रतिशत बालिकाले ग्राहकलाई यौन सेवा प्रदान गर्ने शक्ति समूहले गरेको अध्ययनको तथ्यांकमा छ । राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगको सन् २०१६ को प्रतिवेदनअनुसार काठमाडौं उपत्यकामा रहेका मनोरञ्जनका उद्योगहरूमा कार्यरत महिलाहरू बेचबिखनको जोखिममा रहेका छन् ।

कार्यक्रममा बाल यौन हिंसा न्यूनीकरणमा सञ्चार क्षेत्रले ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू, यसका चुनौती लगायतका विषयमा पनि जानकारी दिइएको थियो । बालबालिकाको बिटमा कलम चलाउने सञ्चारकर्मी, अभियानकर्ता तथा बालबालिकाकै क्षेत्रमा काम गर्ने विभिन्न संघसंस्थाका प्रतिनिधि सहभागी कार्यक्रममा बालबालिकाको सर्वांगीण विकासका लागि गर्न सकिने क्षेत्रका विषयमा पनि छलफल भएको थियो । बालबालिकाका समाचार सम्प्रेषणमा अपनाउनुपर्ने सजगताका विषयमा पनि जानकारी दिइएको थियो ।

कार्यक्रममा कार्यकारी निर्देशक धितालले सञ्चारमाध्यमको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको औल्याउँदै भने, ‘सञ्चारले नकारात्मक कुरा मात्रै होइन सकारात्मक कुरालाई पनि स्थान दिनुपर्छ । सकारात्मक कुराले नै समाज परिवर्तनमा मद्दत पुग्छ ।’ उनले बालबालिकामाथि भएका यौनहिंसाका घटना सार्वजनिक गरेसँगै सञ्चारमाध्यमले पीडकलाई कारबाहीको दायरासम्म ल्याउन भूमिका खेल्न आवश्यक रहेको बताए । ‘अझै पनि बालिकामाथि हुने हिंसाका घटना भइरहेकै छन् । हाम्रो आँखा चिम्लने प्रवृत्ति हटाएर पीडकमाथि कारबाही हुनेसम्मको अवस्थामा पुर्याउन दायित्व सम्झन आवश्यक छ,’ उनले भने, ‘ हिंसामा परेका बालबालिकाको उद्धार मात्रै नभई पीडकलाई कारबाही र पीडितको भविष्य सुनिश्चित बनाउन तर्फ अग्रसर हुनुपर्छ ।’

कार्यक्रमका सहभागीले पनि सरकारी निकाय सञ्चारमैत्री नहुँदा पनि बालबालिकाको विषय राम्रोसँग उठान हुन नसकेको आरोप लगाए । केन्द्रीय बालकल्याण समिति, बालबालिकाको क्षेत्रमा काम गर्ने गैरसरकारी निकाय तथा सरोकारवाला निकायले हिंसामा परेका बालबालिकाको यकिन ताजा तथ्यांक तयार गर्नका लागि सुझाव दिए । उनीहरूले सबै सञ्चार क्षेत्रमा बालबालिकाको बिटको विकास भए बाल हिंसाका घटनामा पनि कमी आउनेमा जोड दिए । यसको जवाफमा केन्द्रीय बाल कल्याण समितिका अध्यक्ष डिल्लीराम गिरीले चाँडै विभिन्न सञ्चारमाध्यमका सम्पादक तथा मालिकसँग बसेर बिटको व्यवस्था गर्न प्रस्तव राख्ने बताए । गिरीले पनि बालबालिकाका छुट्टै बिट हुनुपर्नेमा जोड दिए ।

कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि बनेका नेपाल पत्रकार महासंघका अध्यक्ष महेन्द्र विष्टले पनि अन्य बिट जस्तै बालबालिकाको पनि अलग्गै बिट हुनुपर्ने बताए । उनले कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकाय फितलो हुँदा पनि बालबालिकाको क्षेत्रमा गरिएको काम धेरै प्रभावकारी नभएको जानकारी दिए । अध्यक्ष विष्टले महासंघ केन्द्रीय बाल कल्याण समितिसँग सहकार्य गरी बालबालिकाको हिंसा न्यूनीकरणमा हातेमालो गर्न तयार रहेको बताएका थिए । उनले बालबालिकाका समाचार तयार गर्दा संवेदनशील हुनुपर्ने बताए । उनले भने, ‘बाल संवेदनशील पत्रकारिता कसरी गर्ने भन्नेमा सञ्चारमाध्यमको उत्तिकै भूमिका रहन्छ, सबै सचेत भई रिपोर्टिङ गर्दा थालिएको अभियानले पनि सार्थकता पाउनेछ । बालबालिका हिंसा अन्त्यका लागि निर्देशिका तयार भइसकेको र चाँडै सार्वजनिक हुने कुरा पनि अध्यक्ष विष्टले जानकारी दिए ।

कार्यक्रममा केन्द्रीय बाल कल्याण समितिका अध्यक्ष डिल्लीराम गिरीले बालबालिकामाथि हुने हिंसा अन्त्यका लागि थप आचारसंहिता बनाउन आवश्यक रहेको औंल्याए । अध्यक्ष गिरीले मुलुकका १४ अञ्चलकै सञ्चारकर्मीसँग समन्वय, सहकार्य गरी अभियानलाई तीव्रता बनाउनेमा जोड दिए  । ‘बालबालिका हिंसा अन्त्यका लागि केन्द्रीय बालकल्याण समिति आउने सबै चुनौती सामना गर्न तयार छ,’ अध्यक्ष गिरीले भने, ‘हामी सबै एकजुट भई बालबालिकामाथि हुने हिंसा अन्त्यका लागि आवाज उठाउन आवश्यक छ । सबैको हातेमालोबाट नै यो सम्भव छ ।’

बालबालिकामाथि हुने व्यावसायिक यौन शोषणविरुद्ध जनचेतनामूलक अभियानअन्तर्गत आयोजित कार्यशाला गोष्ठीमा  बालबालिकामाथि रिपोर्टिङ गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानीका विषयमा पनि छलफल भएको थियो ।


बालबालिका हिंसा अन्त्यका लागि मुलुकमा रहेका केही कानुनी प्रावधान

– नेपालको संविधान २०७२
– बालबालिकासम्बन्धी ऐन २०४८, नियमावली २०५१
– बालश्रम (निषेध र नियमित गर्ने) ऐन २०५६ र नियमावली २०६२
– बालबालिकासम्बन्धी राष्ट्रिय नीति २०६९
– मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०२३
– कार्यस्थलमा हुने यौनजन्य दुव्र्यवहार (निवारण), ऐन २०७१
– श्रमजीवी महिलाहरूप्रति डान्स रेस्टुरेन्ट, डान्सबार जस्ता कार्यस्थलमा हुने यौन उत्पीडित नियन्त्रण गर्न जारी गरिएको निर्देशिका , २०६५
– विद्युतीय कारोबार ऐन २०६३

- एस रेग्मी, काठमाडौं ।