 |
| काठमाडौंको शान्तिनगरनजिकैको वाग्मतीमाथि आर्कब्रिज निर्माण गरिँदै । |
यसैक्रममा नेपालमै पहिलोपटक आर्कब्रिज निर्माण गरिने भएको छ । त्यो पनि एउटा होइन ४ वटा । काठमाडौंमा निर्माण गरिने आर्कब्रिज दुईवटा पुलमा २/२ वटाका दरले ४ वटा निर्माण गरिन लागिएको हो । पुलको भार त्यसमा जोडिएको तार हुँदै ‘आर्क’ माथि र मुख्य पिलरमा पर्ने प्रविधिबाट निर्माण हुने भएकाले यसलाई आर्कब्रिज भनिएको हो ।
‘नेटवर्क आर्क ब्रिज’ भनिने यस किसिमको पुल विदेशमा निकै लोकप्रिय मानिन्छ । धेरै विदेशी राष्ट्रमा यसको निर्माण भएर सञ्चालन भइरहेको अवस्थामा भने नेपालमा पहिलोपटक निर्माण थालिएको हो ।
पुलको निर्माण काठमाडौं उपत्यका सडक विस्तार आयोजनाले गर्न थालेको हो । पुल तीनकुनेको वाग्मती र बिजुलीबजारको धोबीखोेलामाथि निर्माण गरिन लागिएको हो । अहिले यी दुवै स्थानमा पुल निर्माणको काम धमाधम भइरहेको छ ।
तीनकुनेदेखि माइतीघर जोड्ने सडकको भित्तापट्टि सवारी चाप बढी हुने लेनमा जोडिने गरी पुल निर्माण हुँदै छ । अहिलेको पुलको दायाँबायाँ दुवैतिर तीन लेनका १२ मिटर चौडा सडक हुने आयोजनाले जनाएको छ । पुलमाथि फुटपाथसमेत हुनेछ । पुल बनेपछि सडक पनि साबिकभन्दा २४ मिटर फराकिलो बन्नेछ ।
धोबीखोलामा बनिरहेको पुलको लम्बाइ ५० दशमलव ३ मिटर हुनेछ । यस्तै शान्तिनगरनजिकको वाग्मतीमाथि बन्ने पुलको लम्बाइ ८५ दशमलव २२ मिटर हुने आयोजनाले जनाएको छ । आरसीसी (रेनफोर्स सिमेन्ट कंक्रिट) प्रविधिबाट बनाइने पुलको निर्माण सम्पन्न २०७५ पुस मसान्तभित्र भइसक्नेछ ।
पुलले राजधानीको ट्राफिक व्यवस्थापनलाई सहज बनाउनुका साथै सौन्दर्यसमेत बढाउनेछ । यस किसिमको पुल निर्माणका लागत अन्यको भन्दा सस्तोसमेत पर्न जान्छ । पुलले राजधानीको आकर्षणसँगै पर्यटकसमेत लोभ्याउने आयोजनाको दाबी छ ।
- शम्भु रेग्मी
 |
| मेलम्ची खानेपानीका लागि काठमाडौंको माइतीघर मण्डला–सिंहदरबार खण्डमा खनिएको सडक । |
यस्तो हेर्न टाढा जानै पर्दैन हाम्रै वरपर हेरौं । प्रशस्त भेट्न सक्छौं । अवपाद थोरै, वास्तविकता धेरै । हामीमा कहाँ समस्या छ, त्यसतर्फ त परै जाओस् सुझाव सुन्न समेत तयार हुँदैनौं । कुरो मेलम्चीको, खानेपानीको, उपत्यका सफा गर्ने मेलम्चीको आयोजनाको । यो खानेपानी आयोजना कृष्णप्रसाद भट्टराई प्रधानमन्त्री बन्दाताकाबाट सुरु भएर अहिलेसम्म घिसिपिटी अवस्थामै गुज्रिरह्यो । तङ्ग्रिनै सकेन, उठनै सकेन । मुलुकबाट राजतन्त्र समाप्त भयो । गणतन्त्रमा बामे सरेकै अवस्थामा मेलम्चीको पानीको सपना राजधानीवासीका लागि साकार हुने अवस्था पुगेको हो ।
हो अहिले राजधानीमा कहीं उमङ्ग, कहीं विस्मात त कहीं आक्रोश छ । जसले मेलम्चीको पानी उपभोग गर्न पाउँछन्, त्यो समुदाय त उमंग हुने नै भयो, जसले उपभोग गर्न सक्दैनन् उसलाई हर्ष न विस्मात् अनि जसले उपभोग गर्न त पाउँछन् त्यसले जग्गा दाउमा लगाउनुपरेको अवस्था छ । जसले मुआब्जा पाउन सकेका छैनन् त्यो समूहलाई भने आक्रोश हुनु स्वभाविकै हो । अब राजधानीवासीको मुहारमा केही भए पनि मेलम्चीको पानी खान पाइनेमा आश्वस्त जागेको देखिन्छ । पानी सबैका लागि आवश्यक भए पनि राजधानीवासीले लामो समयदेखि पानीमा सास्ती झेल्दै आएको अवस्था हो । राजधानीवासी सहज पानी आपूर्तिको पक्षमा रहेको लामो समय भएको छ ।
राज्य सत्ता केन्द्रिकृत भएकै कारण राजधानीमा जनघनत्व बढ्नु स्वाभाविकै हो । यही मेलम्चीको पानी राजधानीवासीलाई सुलभ रूपमा आपूर्तिका लागि सरकार पनि जोडतोडले लागेको छ । मेलम्ची खानेपानी आयोजनाले पनि आफ्नो कामलाई दिनरात नभनी निरन्तर जारी राखेको छ । पानी सर्वसुलभ वितरणको सम्मुखमा पुगेको छ आयोजना । २०७४ वैशाखमै उपत्यकामा पानी वितरण गर्ने लक्ष्य सहित योजनाले काम अघि बढाइरहेको छ । योजनाले उपत्यकामा पानी वितरणका लागि प्रायः सबै स्थानमा पाइप बिछ्याउने कार्य गरिरहेको छ भने कतिपय स्थानमा बिछ्याउने कार्य सम्पन्न समेत गरिसकेको छ ।
तर, पाइप बिछ्याउने क्रममा खनिएका सडकको अवस्था हेर्दा राजधानी पनि कुनै ग्रामीण क्षेत्रमा कुलो आधा खनेर छाडेको जस्तो प्रेरित हुन्छ । अलिअलि पानी पर्दा सडक हिलाम्मे, घाम लाग्दा धुलाम्मे । उफ् राजधानी, देशको केन्द्र सम्झिँदा पनि उदेक लाग्दो अवस्था छ । मेलम्चीको खानेपानीको पाइप बिछ्याउने भन्दै सडक खनिन्छ । लामो समय त्यहाँ पिच गरिँदैन । कथं पिच भइहाल्यो भने नेपाल टेलिकमले खनिदिन्छ । त्यो पनि पिच भयो भने त्यहीं ठाउँमा महानगरले ढल व्यवस्थित गर्ने भन्दै खनिदिन्छ । अनि लामो समय त्यसै अलपत्र छाडिन्छ सडक । बटुवा त्यही खाडलमा पर्छन् । चौपाया त्यही, सवारी साधन त्यही, अपांगता भएकालाई त के सद्धे व्यक्तिलाई हिँडन पनि सकस । सवारी साधनमा त झन् महाभारत । आखिर खनेपछि तुरुन्त पिच गरिदियो भने त सर्वसाधारणले पनि सकस धेरै व्यहोर्नुपर्ने थिएन ।
किन त ? यस्तो कसरी ? किन खन्दै, उही खन्दै, उही भत्काइँदै गरिन्छ । सर्वसाधारणको सोझो आँखाले यो बुझ्ने कुरो होइन । एकैपटक खनेर सबै काम सकेर पिच गरेको खण्डमा खन्दै, बनाउँदै, पुनः खन्नुपर्ने अवस्था त हुन थिएन होला । यतातर्फ ध्यान कसैको जाँदैन । सबै आफ्नो काम मात्रै ध्यान दिने तर पूरा नगर्ने परिपाटीले सर्वसाधारणले सास्ती खेप्नुपरेको हो । मेलम्चीले पाइप बिछ्याउने मात्र हो महानगरले पो पिच गर्नुपर्छ भन्दै पन्छिन्छ । टेलिकमले तार बिछ्याउने मात्र हाम्रो काम हो महानगरले पो पिच गर्नुपर्छ भन्छ । अनि महानगर भने ढलको व्यवस्थापन पो हामीले गर्ने हो पिच गर्ने काम त सडक विभागको पो हो भन्दै पन्छिन्छ । अनि सडक विभाग भने महानगरको क्षेत्रमा भएकाले उसैले खनेपछि पिच पनि गर्नुपर्ने दायित्व हुन आउने जनाउँछ । आखिर जसले खन्ने हो खन्ने अनि जसले पिच गर्ने हो त्यही निकायले तत्काल पिच गरिदिए टन्टै साफ सबैले अरूतिरै चोर औंलो सोझ्याउँदा काम चाँडो हुन सकेको छैन ।
हामी विकास विरोधी होइनौं, तर आफ्नो जिम्मामा रहेको काम तत्काल अरूको मुख नताकी तत्काल गरेको खण्डमा राजधानीको मुहार फेरिन किञ्चित समय लाग्ने थिएन । सर्वसाधारण चैनको श्वास फेर्न सक्ने थिए । राजधानीका विभिन्न क्षेत्रमा खनिएका सडक समयमै पिच नहुँदा त्यस क्षेत्रका बासिन्दा, सोही सडक भएर वारपार गर्ने बटुवा तथा सवारी साधनले सास्ती खेप्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ ।
यस्तै २०७२ वैशाखको भूकम्पले झनै जनतालाई सास्ती दिएको छ । भूकम्पबाट सास्ती पाएका राजधानीवासीले सडक विस्तारका नाममा पनि उस्तै सास्ती खेप्नुपरेको अवस्था छ । सडक विस्तारका क्रममा सडकमा निर्माण सामग्री त्यतिकै थुपारिँदा बटुवालाई सास्तीका साथै धूलो र हिलोले पनि स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पारेको छ ।
सडक विस्तारका नाममा सडक विस्तार आयोजनाले पनि भत्काइएका संरचनालाई सडकमै अलपत्र छाड्दा सडक साँघुरिएको छ । यसमा पनि सबैको मन जितेर सरकारले काम अघि बढाएको खण्डमा विरोधका स्वरहरू सुनिने थिएनन् कि । यसमा पनि सरकारले सडक विस्तार भन्दै सर्वसाधारणका संरचना विना मुआब्जा भत्काइँदिँदा विरोध हुनु स्वभाविकै हो । यसरी सर्वसाधारणको विरोधका कारण आधा भत्काइएका सडक पनि अलपत्र छाडिँदा राजधानी कुरुप बनेको छ भने सडक विस्ताको कार्य पनि सुस्त भएको छ ।
सडक विस्तारमा उपत्यका विकास प्राधिकरण र सडक विस्तार आयोजना सक्रिय बनेको छ । सडक विस्तार हुनु त सकारात्मक हो । योसँगै जनताको चित्त बुझाएर विस्तारको काम थालनी भएको भए अवरोध आउने पनि थिएन र सडकमा असरल्ल छरिएका भौतिक संरचनाका सामग्रीबाट सर्वसाधारणले सास्ती खेप्नुपर्ने थिएन ।
विस्तार आयोजनाका प्रमुख दीपक केसीका अनुसार सडक अतिक्रमित संरचना हटाउन नसक्दा विस्तार कार्यमा अवरोध आएको हो । उनका अनुसार जोरपाटी–सुन्दरीजल र सुनाकोठी–चापागाउ“मा डिक विस्तारमा समस्या उत्पन्न भएको छ । आयोजनाका अनुसार अधिकांश सडकको चौडाइ २२ मिटर छ । यहीअनुरूप विस्तार गर्दा सडक किनारका करिब १५ सय बढी घर हटाउनु पर्नेछ ।
यसरी जताततै एकैपटक सडक भत्काएर सडक कुरुप बनाउनुभन्दा भत्काएको क्षेत्रमा पुनर्निर्माण गरी अर्को क्षेत्रमा भत्काउने कार्य गरेको खण्डमा मिसनले सहज रूपमा पूर्णता पाउँथ्यो कि ।
- शम्भु रेग्मी
टाढा जानै पर्दैन । हाम्रै अनन्य छिमेकी मुलुक भारतलाई हेर्दा थाहा हुनसक्छ । भारतले आफ्ना छिमेकी मुलकप्रति गर्ने व्यवहार जगजाहेर नै छ । उसका छिमेकी राष्ट्र नेपाल, पाकिस्तान, बंगलादेश, भुटान सबै पीडित बनेको अवस्था छ । कसरी हुन्छ छिमेकलाई हेपौं, कसरी हुन्छ छिमेकमाथि दमन गरौं र आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गरौं भन्ने मानसिकतामा भारत रुमल्लिरहेको देखिन्छ । उसका छिमेकीले गर्ने हरेक कुरामा चासो राख्नुपर्ने, हरेक कुरा आफूअनुकूल रहनुपर्ने मान्यता राख्छ । आफ्नो मुलुकमा जे होस भारतलाई मतलब छैन, छिमेकी मुलुकका विभिन्न घटनाप्रति अनावश्यक दिलचस्पी राख्ने भारतको प्रवृत्ति देखिन्छ ।
अरू मुलुकहरूसँग भारत बढी नै हावी हुने गरे पनि पाकिस्तानसँग भने नतमस्तक रहन्छ । सोझै जाइलाग्ने हिम्मत गर्न सक्दैन । अभिव्यक्तिबाट पाकिस्तानलाई चिढ्याउने काम गरे पनि अरूको तुलनामा केही भन्ने र गर्ने आँट भारतमा कम देखिन्छ । किनकि भुगोलमा पाकिस्तान भारतभन्दा सानो भए पनि उसको दमन सहन सक्दैन । तत्काल प्रतिक्रिया दिइहाल्छ, चुनौती दिन पछि हट्दैन । आक्रमणका लागि भारतले ललकारेको खण्डमा ऊ पनि जाइलाग्छ तयार भएर बस्छ ।
तर, पाकिस्तानसँग जोरी खोज्न नसक्ने भारत अन्य सार्वभौम छिमेकी मुलुकलाई आफ्नै उपनिवेशसरह सम्झन्छ । कुरा नेपालतर्फै । भारतले गतवर्ष गरेको नेपालमाथि गरेको वर्षदिनको नाकाबन्दी कुन नेपालीले भुलेको होला र । भारतले नेपालमाथि गतवर्ष गरेको नाकाबन्दी पहिलोपटक भने होइन् । उसले आफ्ना कुरा स्थापित गर्नैका लागि पनि यस्ता नाकाबन्दी नेपालमा पटकपटक गरिसकेको अवस्था हो ।
नेपालको सीमा मिच्नमा भारत अग्रणी छ । ठूलो भूभाग ओगटेको भारतलाई नपुगेरै नेपाली सीमा मिचेको भन्दा पनि हेपाहा मनोवृत्तिले उसको दिमाग सञ्चालनले यस्तो हुन गरेको मान्न सकिन्छ । हजारौं हेक्टर जमिन, सयौं सीमास्तम्भ भारतले हडप गरिसकेको अवस्था छ । उसलाई पुगेको छैन । उसलाई आफ्नोमा सन्तुष्ट छैन । अरूले सन्तुष्टलाई सहन गर्नसक्नै धैयशील क्षमता पनि छैन । त्यसैले त बेलाबेलामा आफ्नो असली रूप प्रदर्शन गरिरहेको छ । कालापानी, सुस्ता, महाकालीमा उस्तै सीमा मिचिरहेको छ । भएका सीमा स्तम्भ उखेल्ने, फल्ने, नष्ट गर्नेमा भारत उद्धत देखिन्छ ।
नियत नै दुःख दिने भएपछि कसको के लाग्छ । पछिल्लो समय भारतीय सीमावर्ती जिल्ला झापामा सीमा स्तम्भ उखेलेर नेपाली भूमि भारतले अतिक्रमण गरेको समाचारहरू सार्वजनिक भएका छन् । यो नौलो कुरा होइन । तर, भारतलाई कहिलेसम्म यसरी हामीमाथि दबाब, प्रभाव र प्रलोभनमा पार्न उक्साउने ? समाचारअनुसार दशकअघिको तथ्यांकले १९ सीमा स्तम्भ हराएको मध्ये अहिले १९४ वटा हराई सकेका छन् । कहाँ गए यी स्तम्भ राज्यले खोजी गर्नुपर्दैन । राज्य कता सुतेर बसेको छ रु संसदको अवरोध खुलाउने विषय ठूलो कि सीमा मिचिएको ? सोच्न जरुरी भइसकेको छ । सत्ता टिकाउने खेलमा लाग्नुभन्दा पनि राज्यको सार्वभौमसत्ता, अखण्डता जोगाउनतर्फ सबै राजनीतिक दल, नागरिक समाज, जनता लाग्नुपर्ने अवस्था आइसकेको छ ।
नापी विभागका पूर्व महानिर्देशक तथा सीमाविद् बुद्धिनारायण श्रेष्ठले पटकपटक यो विषयमा कुरा नउठाएका पनि होइनन् । उनले खबरदारी त गरिरहेका छन् । तर, सुनिदिने कसले ?, पहल गरिदिने कसले ? प्रश्न उठेको छ ।
सीमाविद् श्रेष्ठका अनुसार झापा जिल्लाको नेपाल–भारत सीमा १४६ किलोमिटर क्षेत्रमा मुख्य, सहायक र सानो गरी ३ किसिमका स्तम्भ छन् । सीमा सुरक्षा कार्यालय झापाका अनुसार मुख्य स्तम्भ ७६, सहायक स्तम्भ १२१ र सानो स्तम्भ ७०१ गरी ८९८ वटा रहेकामा १९४ वटा हराएका हुन् । तिनमा मुख्य ५, सहायक २३ र सानो स्तम्भ १६६ वटा छन् । स्थानीयवासीका अनुसार भएका सीमा स्तम्भहरू भारतीय पक्षले उखेलेका हुन् । नेपाली नागरिकका नाममा जग्गाको लालपुर्जा रहेको छ । तर, त्यो जग्गा भने भारतीय भूमिमा परिसकेको अवस्था छ । सीमाविद् श्रेष्ठका अनुसार नेपालका ७१ स्थानका गरी झन्डै ६०६ वर्गकिलोमिटरभन्दा धेरै सीमा भारतले मिचेको छ ।
अधिकांश सीमा नाकामा भारतीय सीमा सुरक्षा बल जंगे पिल्लरसँगै ‘नो मेन्स लेन्ड’ क्षेत्रभित्र पोस्ट बनाएर बसेको छ । भारतको हेपाहा प्रवृत्ति यसबाट पनि प्रस्टिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअनुसार कुनै पनि देशका नागरिक ‘नो मेन्स लेन्ड’ भित्र बस्न मिल्दैन ।
हुन त २०७२ वैशाख १२ को भूकम्पका बेला भारतले नेपाललाई राम्रै सहयोग गरेको थियो । यसालाई नेपालीले भुल्नु हुँदैन र भुलेका पनि छैनन् । तर, राज्यको अस्तित्वमाथि नै आँच आउने गरी भारतीय पक्षले नेपाली भूमि अतिक्रमण गर्ने सिलसिला बन्द गरिनुपर्छ । तत्काल रोकिनुपर्छ । यो सिलसिला नरोकिए नेपाली पक्षले पहल थाल्नुपर्छ । जनता आँशु पिइरहेका छन् । हातमा बिघौंका लालपुर्जा छन्, तर सुकुम्बासी भएर बस्न बाध्य । यसतर्फ राज्यले सक्दो चाँडो पहल थाल्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।
उपसंहार
हामीले हाम्रो मानसिकता बलियो बनाउन जरुरी छ । विभिन्न आयोजना छाडेर पहिला सीमाको ठेगान लगाउन जरुरी देखिन्छ । आपसमा खिचातानी कहिलेसम्म ? आफ्नो मात्र उन्नति कहिलेसम्म रु राज्यको बारेमा सोच्ने कहिले ? अब केही सोच्न जरुरी छैन । पहिला सीमा कायम गरौं । आफ्नो भूभाग छुट्याऔं । अनि गरौंला विकास, अनि गरौंला समृद्धिका कुरा । देशै नरहे कसरी नेपाली बन्ने ? यो कुरो सोच्न जरुरी छ । लगानी छैन पनि कसरी भन्ने । यहींका केही उद्योगी व्यवसायीलाई राज्यले गुहारेको खण्डमा पनि एउटा–एउटा सीमा स्तम्भ त सहयोग स्वरूप पनि बन्ने नै थियो । अरू कामलाई थाती राखेरै भए पनि सीमाविद् बुद्धिनारायण श्रेष्ठको भनाइ मनन गर्न आवश्यक छ । उनको सुझाव पालना गर्न आवश्यक छ । सार्वभौम नेपाली भई बाँच्न चाहने सम्पूर्ण नेपालीको मनोकांक्षा पूरा गर्नु अहिलेको राज्यसत्ताको दायित्व हो भने चुनौती पनि । चेतना भया ।
शम्भु रेग्मी
 |
| शब्द तस्बिर : शम्भु रेग्मी । |
झन्डै–झन्डै लोप हुने अवस्थामा पुगेको । प्राण गुमाइसकेको । अस्तित्व हराइसकेको वाग्मती बल्ल अलिअलि श्वाससम्म फेर्ने अवस्थामा पुगेको छ । यसको प्राण भर्ने काममा तत्कालीन मुख्यसचिव लीलामणि पौडेल लागे । पौडेलले वाग्मती सफाइको अभियानै चलाए । प्रत्येक शनिबार वाग्मतीका लागि छुट्याए । सफाइका लागि सबैलाई आह्वानसमेत गरे । उनको होस्टेमा हैंसे मिलाउन राजधानीवासी सहमत बने । सबैले साथ दियो । प्रशासन, नागरिक समाज, अगुवा, कलाकर्मी, सञ्चारकर्मी, विभिन्न संघसंस्था सबै उनको हातमा हात मिलाउन सामेल भयो ।
उनको अभियानले अझै पनि निरन्तरता पाएकै छ । उनी मुख्यसचिवबाट अवकाश पाए । अहिले चीनका लागि राजदूतसमेत भई पदभार ग्रहण गरिसकेका छन् । उनको अभियानलाई निरन्तरता दिन वर्तमान मुख्यसचिव सोमलाल सुवेदी पनि सक्रिय भए । आफ्नातर्फबाट गर्नुपर्ने सबै काम गरे । शनिबार आफैं वाग्मतीमा हेलिएर फोहोर निकाले । उनलाई पनि महानगरपालिका, सेना, प्रहरी, नागरिक समाज सबैले उत्तिकै सहयोग गरे । सुवेदी पनि अभियानमा निरन्तर लागे, वाग्मतीलाई कमसेकम निरन्तर फोहोरै पानी सही बग्ने अवस्थामा त पुर्याए ।
वाग्मती अहिले निरन्तर बगिरहेको छ । कालो पानी नै किन नहोस् बगिरहेको छ । वाग्मतीछेउ बस्ने सुकुम्वासी परिवारले शौचालय मिसाउने प्रवृत्ति शून्यमा झरेको छ । फोहोर फाल्न बन्देज लगाइएको छ । वरपरका सर्वसाधारणमा जनचेतना जगाइएको छ । सबै जागरुक भएका छन् । सबै सभ्य भएका छन् । वाग्मती सभ्यताले पुनर्जीवन पाएको छ । यद्यपि वाग्मतीछेउका केही घरले भने अझै ढल मिसाइरहेको अवस्था भए पनि यो नगन्य रूपमा छ ।
प्रत्येक शनिबार नेपाल टेलिकमले उपत्यकावासीलाई वाग्मती सफाइका लागि म्यासेज पठाएर आह्वान गर्छ । बोलाउँछ । भेला भई सफाइमा सरिक हुन आग्रह गर्छ । वाग्मती सफाइमा महानगरका सफाइ कर्मचारी पनि उत्तिकै दत्तचित्त भएर लागेका छन् । विभिन्न संघसंस्थाको पहलमा वाग्मतीकिनारमा संरक्षित उद्यान बनाइन थालिएका छन् । केही बनिसकेका छन् । उपत्यकावासीको मौलिक सभ्यता फर्काउन महानगरपालिका पनि उत्तिकै जिम्मेवार भएर लागेको छ । यता वाग्मती सभ्यता विकास समिति पनि लागेको छ । यसमा सबैको सहयोग उत्तिकै छ । ‘वाग्मतीमा थोरै किन नहोस् । पानी बगेकै छ, पहिलेको तुलनामा धेरै सफा पनि भएको छ,’ अभियन्ता तथा नेकपा संयुक्तका अध्यक्ष एवं पूर्वमन्त्री गणेश साह भन्छन्, ‘२ वर्षअघि हामीले वाग्मतीमा माछा छाड्यौं, ती बाँचे÷बाँचेनन् थाहा भएन अब वाग्मतीलाई माछा पौडने, सर्वसाधारणले नुहाउन मिल्ने किसिमको बनाउन जरुरी छ ।’
वाग्मती सफाइका लागि ‘वाग्मती फोहोर उन्मूलन नमुना उपभोक्ता समाज’ समेत गठन भएको छ । यो वाग्मतीकिनारका सुकुम्बासी बस्तीका केही युवाको सक्रियतामा सञ्चालित छ । संगठित रूपमा यस्ता धेरै संघसंस्था निस्वार्थ रूपमा वाग्मती सफाइ अभियानमा लागेका छन् । पहिले हिउँदमा त वाग्मती वारपार सजिलै गर्न सकिन्थ्यो फोहोर हिलो सुकेर, कट्कटीएर बच्चा पनि वाग्मती सहजै ओहोरदोहोर गर्ने अवस्था थियो । तर, अहिले समय फेरिइसकेको छ । वाग्मतीको सरसफाइ यहीअनुरूप हुँदै गए कुनै दिन यसमा नुहाउन सक्ने अवस्था पुनः आउनसक्ने अभियन्ताहरूको विश्वास छ ।
हुतराम वैद्य वाग्मती सफाइका अभियन्ता । आफ्नौ मौलिक सभ्यता जोगाउनुपर्छ भन्दै उनी निरन्तर यसमै खटिए । अरूले कुरा गरे उनले कामै गरे । वाग्मती सफाइ गर्दा गर्दा प्राण त्यागे । उनले न दिन भने न रात, उनले न वर्षा भने न हिउँद निरन्तर सफाइमा लागिरहे, लागिरहे । उनको काम देखेर जो पनि नतमस्तक हुन्छ । ‘वाग्मती हाम्रो प्राण हो, यसैको त्राण जोगाउन लागेको हुँ,’ पंक्तिकारसँग झन्डै ७ वर्षअघि हुतरामले भनेका थिए, ‘मेरो एक्लो प्रयासले मात्र कहाँ होला र सबैको प्रतिबद्धता र इमानदारीको आवश्यकता छ । वाग्मतीको सभ्यता फर्काउन ।’
वास्तवमा वाग्मती एक व्यक्तिको सम्पदा होइन । यो नेपालकै पहिचान हो, सभ्यता हो, धरोहर हो । यसको संरक्षणमा कुरा होइन काम नै आवश्यक छ । सबैले आ–आफ्ना क्षेत्रबाट सफाइका लागि सक्दो पहल गरौं, सहयोग गरौं । यसमै लुकेको छ हाम्रो गर्व, यसमै लुकेको छ हाम्रो पहिचान ।
 |
| फाइल फोटो । |
काभ्रेको ढुङ्खर्क काठमाडौंको चन्द्रगिरि डाँडो, नगरकोटका केही क्षेत्रमा हिमपात भयो । केही युवायुवती हिउँमा खेलेको, हिउँको डल्लो समातेको तस्बिरहरू दिनभर सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट भइरहे । सोमबार राजधानीमा घाम लागे पनि तुलनात्मक रूपमा चिसो बढेको छ । मौसम धुम्मिएको अवस्थामा छ ।
बानेश्वरका वीरेन्द्र पौडेल भन्छन्, ‘काठमाडौं यस्तै हो, २ महिना चिसोले सताउँछ ।’ चिसोले भक्तपुरमा रहेका भूकम्पपीडितहरू पनि प्रभावित बनेका छन् । यस्तै ग्रामीण क्षेत्रका विपन्नलाई पनि चिसोले प्रभाव पारेको छ । ठाउँठाउँमा सामूहिक जम्मा भई दाउरा बालेर आगो ताप्नेको झुन्ड काठमाडौंमा पनि देखिन पाइन्छ । विशेषगरी चिसो मौसममा अस्पतालमा बिरामीको चाप बढ्छ । चिसोजन्य रोगबाट पीडितहरूको चाप अस्पतालमा बढेको डाक्टरहरू बताउँछन् । अस्पताल स्रोतका अनुसार रुघाखोकी, निमोनियाँलगायत संक्रमण भएकाहरूको चाप बढेको छ ।
तराईतिर शीतलहर सुरु भइसकेको छ । शीतलहरले मानिसँगै पशुपक्षीलाई समेत उत्तिकै प्रभाव पारेको छ । भक्तपुरको सानो व्यासीमा रहेको भूकम्पपीडितको अस्थायी टहरामा बस्ने पीडित चिसोले बस्नै गाह्रो भएको बताउँछन् । एक पीडित भन्छन्, ‘सुतेपछि उज्यालो कहिले होला भन्ने हुन्छ । चिसोले राति सुत्नै सकिन्न ।’ उनका अनुसार अत्यधिक चिसोका कारण टिनको टहरोबाट चुहेको शीतले बिहान सिरक र सबै ओछ्यान निथ्रुक्कै भिज्छ । अस्थायी टहरोमा बस्ने अधिकांश भूकम्पपीडित चिसोले बिरामी पर्ने अवस्थामा पुगेका छन् । भूकम्पपीडितलाई चिसोले धेरै सकस भएको कुरा राज्यले नबुझेको उनीहरूको आरोप छ ।
भूकम्पपीडितलाई राष्ट्रिय पुनर्निर्माण आयोगले घर निर्माणका लागि दिने अनुदान सम्झौता नहुँदा उनीहरू टहरोमै बस्न बाध्य भएका छन् । अनुदान सम्झौता विभिन्न कारणले रोकिएको प्राधिकरणले दाबी गरेको छ । भत्किएको घर रहेको जग्गाको लालपुर्जा नहुँनु, गुठीको जग्गामा घर हुनुलगायत समस्या रहेको प्राधिकरण बताउँछ । भूकम्प प्रभावितहरू भत्किएको घर जसरी भए पनि राज्यले बनाउनुपर्ने दायित्व रहेको बताउँछन् । पीडित र प्राधिकरणका आ–आफ्नै दाबीका कारण अनुदान सम्झौता हुन नसकेको प्रस्ट देखिन्छ ।
चिसोले हिमाली क्षेत्रका बासिन्दालाई प्रभाव नपार्ने त कुरै भएन । मनाङ, मुस्ताङलगायत हिमाली क्षेत्रका बासिन्दा जाडो छल्न चितवन, पोखरा, काठमाडौंलगायत स्थानमा सरिसकेका छन् । जाडो लागेसँगै हिमाली क्षेत्रका बासिन्दा ४ महिनाका लागि बेंसी झर्ने नियति नै बनेको छ । हिमाली क्षेत्रमा सञ्चालित विद्यालयहरू पनि जाडोको छल्न बिदा भइसकेका छन् । जाडो आगमनसँगै हिमाली क्षेत्र सुनसान बनेको छ । सबै घरमा ताला लागेका छन् । हिमाली क्षेत्रका घर छाड्नेहरू फागुनको मध्यतिर मात्रै पुनः उकालो लाग्नेछन् ।
चिसोको मौसममा सबैले स्वास्थ्यको ख्याल सबैले राख्नु अनिवार्य छ । सबैले जसरी हुन्छ चिसोजन्य रोगबाट जोगिनु उत्तम मानिन्छ । चिसोबाट हुने रोगबाट जोगिन सफा तातो पानी खाने, झोलिलो खानेकुरा र न्यानो भएर बसे चिसोजन्य संक्रमणबाट जोगिन सकिन्छ ।
शम्भु रेग्मी
 |
| सत्यबहादुर तामाङ । |
 |
| शम्भु तामाङ । |
 |
| देवी चौलागाईं । |
 |
| ध्रुव बस्नेत । |
काठमाडौं । जीवन चलाउन मानिसका आ–आफ्नै तौरतरिका हुन्छन् । विभिन्न पेसा, व्यवसाय सञ्चालन गरी जीवनयापनलाई सहज र सरल बनाउन मानिस यत्नशील हुन्छ । आज हामीले यसरी फरक तरिकाले जीवनलाई सुन्दर रूपमा परिभाषित गर्ने केही प्रतिनिधिपात्रलाई तपाईंसामु प्रस्तुत गर्न गइरहेका छौं ।
प्रदर्शनीमार्गको भृकुटीमण्डप छिर्ने गेटमै एउटा नाङ्लोमा राखिएको सामान बेच्नमै व्यस्त देखिन्छन् काभ्रे पनौतीका सत्यबहादुर तामाङ । उनी बिहान झिसमिसेमै आएर साँझ अबेर मात्र फर्किन्छन् । उनको नाङ्लोमा चुरोट, सुर्ती, गुट्खा, चकलेट, छुर्पी, चुइँगमलगायत खित्रिमित्री मिलाएर राखिएका हुन्छन् । ‘राम्रै आम्दानी हुन्छ, मेरो परिवार यसैबाट चल्छ,’ सत्यबहादुर भन्छन्, ‘कहिले राम्रै बिक्री हुन्छ कहिले अलिअलि मात्र हुन्छ । मैले आम्दानीबाट सन्तोषको जीवन चलाइरहेको छु ।’ ५८ वर्षीय सत्यबहादुर दिनमा सय, पचासको आम्दानी हुने बताउँछन् । यो सय, पचास भन्या कति हो नि भन्ने हाम्रो प्रश्नमा उनी भन्छन्, ‘यस्तै राम्रो बिके २५ सय ३ हजार हुन्छ ।’ उनले फुटपाथमा व्यापार थालेकै १२ वर्ष नाघिसक्यो । ‘बूढो भइयो, १२ वर्ष धेरै भएहोला नाङ्लोमा खुद्रा सामान बेच्न थालेको,’ उनी भन्छन्, ‘कैलेसम्म सकिएला र सडकछेउ उभिएर व्यापार गर्न, सकिन्जेल त व्यापार गर्नैपर्ला बाबु ।’ उनी व्यापारबाट आफ्नो खर्च राम्रैसँग चलेको बताउँछन् । व्यापारकै कारण २ पैसाका लागि सकैसँग हात फिजाउनु नपरेको उनको बुझाइ छ ।
भृकुटीमण्डप छिर्ने गेटको अर्कोतर्फ धादिङका ६२ वर्षीय ध्रुव बस्नेत अमला बेच्न व्यस्त थिए । क्याम्पस पढने केही युवतीले १० रुपैयाँको ४ वटाका दरले २० रुपैयाँको अमला किने । बस्नेतले पछि २ वटा अमला थपिदिए । ती युवतीहरूले २० रुपैयाँको १० वटा अमला लिएर गए । त्यसपछि उनी हामीसँग कुरा गर्न तयार भए र भने, ‘२२ वर्ष नाघ्यो कि बाबु, नाङ्लोमा व्यापार थालेको, कमाइ ठीकै छ ।’ उनका पीरका पोका पनि बेग्लै छन् ।
नगर प्रहरीले बेलाबेलामा दुःख दिने गरेको उनी बताउँछन् । ‘के गर्नु बाबु काम त गरिखानै पर्यो, बेलाबेलामा आएर म बूढोलाई पनि खेदछन्–नगरपालिकाका पुलिसले ।’ बस्नेत झिसमिसेमै आउँछन् । भृकुटीमण्डपभित्रै रहेको ढकालको तन्दुरी ढाबामा बिहानको खाना रोटीतरकारी खान्छन् अनि साँझ ७ बजेतिर डल्लुमा रहेको कोठातिर लाग्छन् । उनले सिजनअनुसारको व्यापार गर्ने बताए । भन्छन्, ‘जे सिजनमा छ त्यही बेच्छु, आजभोलि अमला र बदामको सिजन भएकाले यही त राख्ने हो ।’ बस्नेतको नाङ्ले पसलमा भुटेको चना, भट्टमास, बदाम, अमला, चुरोट, चकलेट तथा केराउ पाइन्छ । उनले भने, ‘यसैबाट जहान बच्चा पालेको छु ।’
पुरानो बसपार्क छेवैमा राष्ट्रिय सभागृहको पर्खालमा आड लागेर एन्ड्रोइड मोबाइलमा तास खेलिरहेको भेटिए भोजपुरका शम्भु तामाङ । दुइटा तस्बिर खिचुन्जेल उनले पत्तै पाएनन् । के गर्दै हो भन्ने प्रश्नसँगै उनी झस्किए । अनि भने, ‘ट्याम पास गर्या ।’ मोबाइलमा फिल्म हेरेर टाइम पास गरेको हो र भन्ने प्रश्नसँगै शम्भुले भने, ‘काँ हुनु नि, तास खेल्या पो, कल्ब्रेक ।’ समय बिताउन उनले मोबाइलमा तास खेल्दा रहेछन् । जोरपाटीमा दिदीको डेरामा बस्दै आएका शम्भु खानाखाईवरी पुरानो बसपार्क, रत्नपार्क छेउछाउ जता अलि खाली ठाउँ देख्छन् त्यतै एउटा बोरा सडकमै ओच्याउँछन् । अनि नेलकटर, औंठी, मालालगायत सामग्री फिजाउँछन् । ‘ग्राहक आएका बेला सामान दिने हो । अरू बेला त मोबाइल खेल्छु,’ उनी भन्छन् । साथमा उनले मानिसको तौल नाप्ने मेसिनसमेत राखेका छन् । अरू सामानभन्दा तौलिने मेसिनबाट राम्रै कमाइ हुने उनी बताउँछन् । ‘यो तौलिने मेसिनले राम्रै फाइदा दिएको छ । दिनमा हजारभन्दा बढी यो मेसिनले नै कमाउँछ । यो चोखो फाइदा हो,’ शम्भुले भने । दिनमा २ हजारजति आम्दानी हुने उनी बताउँछन् ।
उनी १० वर्षे माओवादी द्वन्द्वका पीडितसमेत रहेछन् । भोजपुरबाट माओवादीले लखेटेपछि उनी काठमाडौंमा दिदीको आश्रयमा आइपुगेका हुन् । ‘धेरै पढेको छैन । ८ कक्षा पढदापढदै माओवादीले गाउँबाट खेद्यो । के गर्नु काठमाडौं आएपछि कुनै इलम त गर्नैपर्यो,’ ३० वर्षीय शम्भुले मनको पोयो फुकाए, ‘धेरै पढेको भए पो राम्रो जागिर पाइन्थ्यो होला । पढन पाइएन कसरी ठूलो मान्छे बन्नु ? सडकमा यही सामान बेचेर जीवन चलाइरहेको छु । व्यापारबाट सन्तुष्ट देखिएका शम्भुले अलिअलि कमाएर घरजम गर्नुपर्ला हाँस्दै भने ।
शम्भुको सडक पसलको छेवैमा अर्कोतर्फ दोलखा मैनापोखरी गाविस काभ्रेकी देवी चौलागाईं कागती भाग लगाउँनमै व्यस्त थिइन् । २ वटा फोटो खिचेपछि उनले थाहा पाइन्, माथि हेरिन् र भनिन्, ‘कागती राम्रो लागेर फोटो खिच्नु भ को भाइ ?’ हो नि दिदी कति बेच्नुहुन्छ दिनमा कागती ? मेरो प्रश्नमा मास्तिर हेर्दै भनिन्, ‘३० देखि ४० किलो बिक्छ, कहिले त थोरै पनि बिक्छ ।’ ४५ वर्षीया देवीले सडकमै व्यापार गर्न थालेको ९ वर्ष पुगेछ । कागतीसँगै उनले अमला पनि बेच्नका लागि राखेकी छन् । दिनमा फाइदा मात्रै कति हुन्छ भन्ने प्रश्नमा उनले भनिन्, ‘हजारदेखि बाह्र सय ।’ यही व्यापारबाट उनले बागबजारमा आफू बस्दै आएको कोठाभाडा तिर्छिन् । छोराछोरीलाई यसैबाट पढाउँछिन् र आफ्नो दैनिक खर्च पनि यसैबाट चलाउँछिन् ।
गरिखान के को लाज ? काम सानोठूलो नमानी कर्म गर्नेलाई फल पनि सन्तोषकै मिल्ने उनीहरूको कुराकानीबाट बुझियो । हामी कामलाई वर्गीकरण गर्छौं, सानोठूलो भन्छौं यही त हो प्रगतिको बाधक । त्यसैले कामलाई सानोठूलो नभनी सडकमै व्यापार गरी सन्तोषको जीवन बिताउने कर्मशील हातहरूलाई हाम्रो पनि सलाम छ ।
प्रदर्शनीमार्गको भृकुटीमण्डप छिर्ने गेटमै एउटा नाङ्लोमा राखिएको सामान बेच्नमै व्यस्त देखिन्छन् काभ्रे पनौतीका सत्यबहादुर तामाङ । उनी बिहान झिसमिसेमै आएर साँझ अबेर मात्र फर्किन्छन् । उनको नाङ्लोमा चुरोट, सुर्ती, गुट्खा, चकलेट, छुर्पी, चुइँगमलगायत खित्रिमित्री मिलाएर राखिएका हुन्छन् । ‘राम्रै आम्दानी हुन्छ, मेरो परिवार यसैबाट चल्छ,’ सत्यबहादुर भन्छन्, ‘कहिले राम्रै बिक्री हुन्छ कहिले अलिअलि मात्र हुन्छ । मैले आम्दानीबाट सन्तोषको जीवन चलाइरहेको छु ।’ ५८ वर्षीय सत्यबहादुर दिनमा सय, पचासको आम्दानी हुने बताउँछन् । यो सय, पचास भन्या कति हो नि भन्ने हाम्रो प्रश्नमा उनी भन्छन्, ‘यस्तै राम्रो बिके २५ सय ३ हजार हुन्छ ।’ उनले फुटपाथमा व्यापार थालेकै १२ वर्ष नाघिसक्यो । ‘बूढो भइयो, १२ वर्ष धेरै भएहोला नाङ्लोमा खुद्रा सामान बेच्न थालेको,’ उनी भन्छन्, ‘कैलेसम्म सकिएला र सडकछेउ उभिएर व्यापार गर्न, सकिन्जेल त व्यापार गर्नैपर्ला बाबु ।’ उनी व्यापारबाट आफ्नो खर्च राम्रैसँग चलेको बताउँछन् । व्यापारकै कारण २ पैसाका लागि सकैसँग हात फिजाउनु नपरेको उनको बुझाइ छ ।
भृकुटीमण्डप छिर्ने गेटको अर्कोतर्फ धादिङका ६२ वर्षीय ध्रुव बस्नेत अमला बेच्न व्यस्त थिए । क्याम्पस पढने केही युवतीले १० रुपैयाँको ४ वटाका दरले २० रुपैयाँको अमला किने । बस्नेतले पछि २ वटा अमला थपिदिए । ती युवतीहरूले २० रुपैयाँको १० वटा अमला लिएर गए । त्यसपछि उनी हामीसँग कुरा गर्न तयार भए र भने, ‘२२ वर्ष नाघ्यो कि बाबु, नाङ्लोमा व्यापार थालेको, कमाइ ठीकै छ ।’ उनका पीरका पोका पनि बेग्लै छन् ।
नगर प्रहरीले बेलाबेलामा दुःख दिने गरेको उनी बताउँछन् । ‘के गर्नु बाबु काम त गरिखानै पर्यो, बेलाबेलामा आएर म बूढोलाई पनि खेदछन्–नगरपालिकाका पुलिसले ।’ बस्नेत झिसमिसेमै आउँछन् । भृकुटीमण्डपभित्रै रहेको ढकालको तन्दुरी ढाबामा बिहानको खाना रोटीतरकारी खान्छन् अनि साँझ ७ बजेतिर डल्लुमा रहेको कोठातिर लाग्छन् । उनले सिजनअनुसारको व्यापार गर्ने बताए । भन्छन्, ‘जे सिजनमा छ त्यही बेच्छु, आजभोलि अमला र बदामको सिजन भएकाले यही त राख्ने हो ।’ बस्नेतको नाङ्ले पसलमा भुटेको चना, भट्टमास, बदाम, अमला, चुरोट, चकलेट तथा केराउ पाइन्छ । उनले भने, ‘यसैबाट जहान बच्चा पालेको छु ।’
पुरानो बसपार्क छेवैमा राष्ट्रिय सभागृहको पर्खालमा आड लागेर एन्ड्रोइड मोबाइलमा तास खेलिरहेको भेटिए भोजपुरका शम्भु तामाङ । दुइटा तस्बिर खिचुन्जेल उनले पत्तै पाएनन् । के गर्दै हो भन्ने प्रश्नसँगै उनी झस्किए । अनि भने, ‘ट्याम पास गर्या ।’ मोबाइलमा फिल्म हेरेर टाइम पास गरेको हो र भन्ने प्रश्नसँगै शम्भुले भने, ‘काँ हुनु नि, तास खेल्या पो, कल्ब्रेक ।’ समय बिताउन उनले मोबाइलमा तास खेल्दा रहेछन् । जोरपाटीमा दिदीको डेरामा बस्दै आएका शम्भु खानाखाईवरी पुरानो बसपार्क, रत्नपार्क छेउछाउ जता अलि खाली ठाउँ देख्छन् त्यतै एउटा बोरा सडकमै ओच्याउँछन् । अनि नेलकटर, औंठी, मालालगायत सामग्री फिजाउँछन् । ‘ग्राहक आएका बेला सामान दिने हो । अरू बेला त मोबाइल खेल्छु,’ उनी भन्छन् । साथमा उनले मानिसको तौल नाप्ने मेसिनसमेत राखेका छन् । अरू सामानभन्दा तौलिने मेसिनबाट राम्रै कमाइ हुने उनी बताउँछन् । ‘यो तौलिने मेसिनले राम्रै फाइदा दिएको छ । दिनमा हजारभन्दा बढी यो मेसिनले नै कमाउँछ । यो चोखो फाइदा हो,’ शम्भुले भने । दिनमा २ हजारजति आम्दानी हुने उनी बताउँछन् ।
उनी १० वर्षे माओवादी द्वन्द्वका पीडितसमेत रहेछन् । भोजपुरबाट माओवादीले लखेटेपछि उनी काठमाडौंमा दिदीको आश्रयमा आइपुगेका हुन् । ‘धेरै पढेको छैन । ८ कक्षा पढदापढदै माओवादीले गाउँबाट खेद्यो । के गर्नु काठमाडौं आएपछि कुनै इलम त गर्नैपर्यो,’ ३० वर्षीय शम्भुले मनको पोयो फुकाए, ‘धेरै पढेको भए पो राम्रो जागिर पाइन्थ्यो होला । पढन पाइएन कसरी ठूलो मान्छे बन्नु ? सडकमा यही सामान बेचेर जीवन चलाइरहेको छु । व्यापारबाट सन्तुष्ट देखिएका शम्भुले अलिअलि कमाएर घरजम गर्नुपर्ला हाँस्दै भने ।
शम्भुको सडक पसलको छेवैमा अर्कोतर्फ दोलखा मैनापोखरी गाविस काभ्रेकी देवी चौलागाईं कागती भाग लगाउँनमै व्यस्त थिइन् । २ वटा फोटो खिचेपछि उनले थाहा पाइन्, माथि हेरिन् र भनिन्, ‘कागती राम्रो लागेर फोटो खिच्नु भ को भाइ ?’ हो नि दिदी कति बेच्नुहुन्छ दिनमा कागती ? मेरो प्रश्नमा मास्तिर हेर्दै भनिन्, ‘३० देखि ४० किलो बिक्छ, कहिले त थोरै पनि बिक्छ ।’ ४५ वर्षीया देवीले सडकमै व्यापार गर्न थालेको ९ वर्ष पुगेछ । कागतीसँगै उनले अमला पनि बेच्नका लागि राखेकी छन् । दिनमा फाइदा मात्रै कति हुन्छ भन्ने प्रश्नमा उनले भनिन्, ‘हजारदेखि बाह्र सय ।’ यही व्यापारबाट उनले बागबजारमा आफू बस्दै आएको कोठाभाडा तिर्छिन् । छोराछोरीलाई यसैबाट पढाउँछिन् र आफ्नो दैनिक खर्च पनि यसैबाट चलाउँछिन् ।
गरिखान के को लाज ? काम सानोठूलो नमानी कर्म गर्नेलाई फल पनि सन्तोषकै मिल्ने उनीहरूको कुराकानीबाट बुझियो । हामी कामलाई वर्गीकरण गर्छौं, सानोठूलो भन्छौं यही त हो प्रगतिको बाधक । त्यसैले कामलाई सानोठूलो नभनी सडकमै व्यापार गरी सन्तोषको जीवन बिताउने कर्मशील हातहरूलाई हाम्रो पनि सलाम छ ।
शब्द, तस्बिर : शम्भु रेग्मी
काठमाडौं । पुस लागेसँगै चिसो ह्वात्तै बढेको छ । चिसो मौसम सुरु भएसँगै मुलुककाक्षेत्रको जनजीवनप्रभावितबनेको छ । तराईका जिल्लामा शीतलहर सुरु भएको छ ।
तराईका विभिन्न चोक र गल्लीमा चिसो छल्न आगो बालिएका छन् । तराईका केही भेकमा साता दिन देखि शीतलहर चलिरहेको छ । ग्रामीण र विपन्न समुदायका चिसोबाट बढी प्रभावित बनेका छन् । यस्तै चिसोबाट वृद्धवृद्धा पनि प्रभावित बनेका छन् ।
चिसो सुरु भएसँगै तराईका अस्पतालमा बिरामीको संख्यासमेत बढेको छ । अस्पतालमा पुग्ने बिरामीमा रुघाखोकी, निमोनियाँलगायतका संक्रमण देखिएको उपचारमा संलग्न चिकित्सक बताउँछन् । चिसोले चिसोले विपन्न परिवारका बच्चा तथा वृद्ध बढी प्रभावितबनेका छन् । विस्थापित र घरबारविहीन पनि चिसोको मारमा परेका छन् ।
राजधानीमा दिनभर घाम लागे पनि बिहान र बेलुका चिसो बढेको छ । ‘बिहानबेलुकाचिसो अचाक्ली बढेको छ । बिहान त झन् उठनै झ्याउ लाग्छ,’ शान्तिनगरका दीपेश भट्टराई भन्छन्, ‘तर दिउँसो भने घाममा बसेर बदामखान त मज्जै आउँछ ।’ उनले भनेजस्तै रत्नपार्कको चौरमा बदाम खाँदै गरेका सिन्धुपाल्चोकका मोहन लामा पनि जाडोको मौसम दिनमा राम्रै हुने तर बिहान बेलुका त चिसोले बिछट्टै सताउने अनुभव सुनाउँछन् । यो त भयो सहरीया परिवेश । तर २०७२ वैशाखको भूकम्पबाट पीडितहरूको जनजीवन चिसोले प्रभावित बनेको छ ।
जोरपाटीमा रहेको अस्थायी टहरामा बस्ने भूकम्प पीडित चिसोले बस्नै नसक्ने बताउँछन् । एक पीडित भन्छन्, ‘सुतेपछि उज्यालो कहिले होला भन्ने हुन्छ । चिसोले राति सुत्नै सकिन्न ।’ उनका अनुसार अत्यधिक चिसोका कारण टिनको टहरोबाट चुहेको शीतले बिहान सिरक र सबै ओछ्यान निथ्रुक्कै भिज्छ । अस्थायी टहरोमा बस्ने अधिकांश भूकम्प पीडित चिसोले बिरामी पर्ने अवस्थामा पनि पुगेका छन् । भूकम्प पीडितलाई चिसोले धेरै सकस भएको कुरा राज्यले नबुझेको उनीहरूको आरोप छ ।
भूकम्प पीडितलाई राष्ट्रिय पुनर्निर्माण आयोगले घर निर्माणका लागि दिने अनुदान सम्झौता नहुँदा उनीहरू टहरोमै बस्न बाध्य भएका छन् । अनुदान सम्झौता विभिन्न कारणले रोकिएको प्राधिकरणले दाबी गरेको छ । भत्किएको घर रहेको जग्गाको लालपुर्जा नहुँनु, गुठीको जग्गामा घर हुनुलगायतका समस्या रहेको प्राधिकरण बताउँछ । भूकम्पप्रभावितहरू भत्किएको घर जसरी भएपनि राज्यले बनाउनुपर्ने दायित्व रहेको बताउँछन् । पीडित र प्राधिकरणका आ–आफ्नै दाबीका कारण अनुदान सम्झौता हुन नसकेको प्रस्ट देखिन्छ ।
यसरी चिसोमा टिनको टहरोमै भूकम्प पीडितलाई राख्नुभन्दा जति सक्दो चाँडो पुनर्निर्माणमा लागेर सबैलाई टहरोबाट घरमा स्थानान्तरण गर्नुपर्ने अवस्था छ । चिसोले मानव स्वास्थ्य माथि परेको असरबारे सम्बन्धित निकायले चासो देखाउनुपर्ने अवस्था रहेको अधिकारकर्मीहरू बताउँछन् ।
चिसोले मध्य तथा सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा बसोबास गरिरहेका राउटे समुदायलाई पनि प्रभाव पारेको छ । फिरन्ते जीवन बिताइरहेका राउटे समुदाय न्यानो कपडाको अभावमा चिसोजन्य रोगबाट प्रभावित भएका छन् । हालै मात्र सुर्खेत क्षेत्रमा बसोबास गर्ने एक राउटे महिलाचिसोले थलिएको समाचार सार्वजनिकभएको थियो । राउटेका लागि स्थायी बसोबासको व्यवस्था नभएको हुँदा पनिउनीहरू चिसोको मारमा परेका हुन् । चिसोले राउटे समुदायका बालबालिका बढी प्रभावितबनेका छन् । उनीहरू न्यायो कपडा कसैले दिन्छ किभन्ने पर्खाइमा रहेको बताउँछन् ।
चिसोले हिमाली क्षेत्रका बासिन्दालाई प्रभाव नपार्ने त कुरै भएन । मनाङ, मुस्ताङका अधिकांश हिमाली क्षेत्रका बासिन्दा जाडो छल्न चितवन, पोखरा, काठमाडौं लगायत स्थानमा सरिसकेका छन् । जाडो लागेसँगै हिमाली क्षेत्रका बासिन्दा ४ महिनाका लागि बेंसी झर्ने नियति नै बनेको छ । हिमाली क्षेत्रमा सञ्चालित विद्यालयहरू पनि जाडोको छल्न बिदा भइसकेका छन् । जाडो आगमनसँगै हिमाली क्षेत्र सुनसान बनेको छ । सबै घरमा ताला लागेका छन् । हिमाली क्षेत्रका घर छाड्नेहरू फागुनको मध्यतिर मात्रै पुनःउकालो लाग्नेछन् । चिसोले आम जनताको जनजीवन सकसपूर्ण बनेको छ ।
तर, राजधानीलगायत सहरमा बस्ने सम्भ्रान्त परिवारलाई भने चिसोको ‘छु मतलब’ । उनीहरूलाई चिसोको केही चिन्तै छैन । विद्युत् प्राधिरणले लोडसेडिङ हटाइसकेको छ । एसी र हिटर जतिबाले पनिभयो । उनीहरूलाई घरमाथि राखेको हिटरको तातो पानीप्रयोग गर्न पनि सहज छ । भक्तपुरको व्यासीमा रहेको अस्थायी शिविरमा बसेका एक भूकम्प पीडित भन्छन्, ‘गरिब र निमुखालाई त हो चिसोको सकस, धनीमानीलाई केको चिसो ?’
चिसोको मौसममाधनी, गरिब जे भने पनि स्वास्थ्यको ख्याल सबैले राख्नु अनिवार्य छ । सबैले जसरी हुन्छ चिसोजन्य रोगबाट जोगिनु उत्तम मानिन्छ । चिसोबाट हुने रोगबाट जोगिन सफातातो पानीखाने, झोलिलो खानेकुरा र न्यानो भएर बसेमाचिसोजन्य संक्रमणबाट जोगिन सकिन्छ ।
(शम्भु रेग्मी)
तराईका विभिन्न चोक र गल्लीमा चिसो छल्न आगो बालिएका छन् । तराईका केही भेकमा साता दिन देखि शीतलहर चलिरहेको छ । ग्रामीण र विपन्न समुदायका चिसोबाट बढी प्रभावित बनेका छन् । यस्तै चिसोबाट वृद्धवृद्धा पनि प्रभावित बनेका छन् ।
चिसो सुरु भएसँगै तराईका अस्पतालमा बिरामीको संख्यासमेत बढेको छ । अस्पतालमा पुग्ने बिरामीमा रुघाखोकी, निमोनियाँलगायतका संक्रमण देखिएको उपचारमा संलग्न चिकित्सक बताउँछन् । चिसोले चिसोले विपन्न परिवारका बच्चा तथा वृद्ध बढी प्रभावितबनेका छन् । विस्थापित र घरबारविहीन पनि चिसोको मारमा परेका छन् ।
राजधानीमा दिनभर घाम लागे पनि बिहान र बेलुका चिसो बढेको छ । ‘बिहानबेलुकाचिसो अचाक्ली बढेको छ । बिहान त झन् उठनै झ्याउ लाग्छ,’ शान्तिनगरका दीपेश भट्टराई भन्छन्, ‘तर दिउँसो भने घाममा बसेर बदामखान त मज्जै आउँछ ।’ उनले भनेजस्तै रत्नपार्कको चौरमा बदाम खाँदै गरेका सिन्धुपाल्चोकका मोहन लामा पनि जाडोको मौसम दिनमा राम्रै हुने तर बिहान बेलुका त चिसोले बिछट्टै सताउने अनुभव सुनाउँछन् । यो त भयो सहरीया परिवेश । तर २०७२ वैशाखको भूकम्पबाट पीडितहरूको जनजीवन चिसोले प्रभावित बनेको छ ।
जोरपाटीमा रहेको अस्थायी टहरामा बस्ने भूकम्प पीडित चिसोले बस्नै नसक्ने बताउँछन् । एक पीडित भन्छन्, ‘सुतेपछि उज्यालो कहिले होला भन्ने हुन्छ । चिसोले राति सुत्नै सकिन्न ।’ उनका अनुसार अत्यधिक चिसोका कारण टिनको टहरोबाट चुहेको शीतले बिहान सिरक र सबै ओछ्यान निथ्रुक्कै भिज्छ । अस्थायी टहरोमा बस्ने अधिकांश भूकम्प पीडित चिसोले बिरामी पर्ने अवस्थामा पनि पुगेका छन् । भूकम्प पीडितलाई चिसोले धेरै सकस भएको कुरा राज्यले नबुझेको उनीहरूको आरोप छ ।
भूकम्प पीडितलाई राष्ट्रिय पुनर्निर्माण आयोगले घर निर्माणका लागि दिने अनुदान सम्झौता नहुँदा उनीहरू टहरोमै बस्न बाध्य भएका छन् । अनुदान सम्झौता विभिन्न कारणले रोकिएको प्राधिकरणले दाबी गरेको छ । भत्किएको घर रहेको जग्गाको लालपुर्जा नहुँनु, गुठीको जग्गामा घर हुनुलगायतका समस्या रहेको प्राधिकरण बताउँछ । भूकम्पप्रभावितहरू भत्किएको घर जसरी भएपनि राज्यले बनाउनुपर्ने दायित्व रहेको बताउँछन् । पीडित र प्राधिकरणका आ–आफ्नै दाबीका कारण अनुदान सम्झौता हुन नसकेको प्रस्ट देखिन्छ ।
यसरी चिसोमा टिनको टहरोमै भूकम्प पीडितलाई राख्नुभन्दा जति सक्दो चाँडो पुनर्निर्माणमा लागेर सबैलाई टहरोबाट घरमा स्थानान्तरण गर्नुपर्ने अवस्था छ । चिसोले मानव स्वास्थ्य माथि परेको असरबारे सम्बन्धित निकायले चासो देखाउनुपर्ने अवस्था रहेको अधिकारकर्मीहरू बताउँछन् ।
चिसोले मध्य तथा सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा बसोबास गरिरहेका राउटे समुदायलाई पनि प्रभाव पारेको छ । फिरन्ते जीवन बिताइरहेका राउटे समुदाय न्यानो कपडाको अभावमा चिसोजन्य रोगबाट प्रभावित भएका छन् । हालै मात्र सुर्खेत क्षेत्रमा बसोबास गर्ने एक राउटे महिलाचिसोले थलिएको समाचार सार्वजनिकभएको थियो । राउटेका लागि स्थायी बसोबासको व्यवस्था नभएको हुँदा पनिउनीहरू चिसोको मारमा परेका हुन् । चिसोले राउटे समुदायका बालबालिका बढी प्रभावितबनेका छन् । उनीहरू न्यायो कपडा कसैले दिन्छ किभन्ने पर्खाइमा रहेको बताउँछन् ।
चिसोले हिमाली क्षेत्रका बासिन्दालाई प्रभाव नपार्ने त कुरै भएन । मनाङ, मुस्ताङका अधिकांश हिमाली क्षेत्रका बासिन्दा जाडो छल्न चितवन, पोखरा, काठमाडौं लगायत स्थानमा सरिसकेका छन् । जाडो लागेसँगै हिमाली क्षेत्रका बासिन्दा ४ महिनाका लागि बेंसी झर्ने नियति नै बनेको छ । हिमाली क्षेत्रमा सञ्चालित विद्यालयहरू पनि जाडोको छल्न बिदा भइसकेका छन् । जाडो आगमनसँगै हिमाली क्षेत्र सुनसान बनेको छ । सबै घरमा ताला लागेका छन् । हिमाली क्षेत्रका घर छाड्नेहरू फागुनको मध्यतिर मात्रै पुनःउकालो लाग्नेछन् । चिसोले आम जनताको जनजीवन सकसपूर्ण बनेको छ ।
तर, राजधानीलगायत सहरमा बस्ने सम्भ्रान्त परिवारलाई भने चिसोको ‘छु मतलब’ । उनीहरूलाई चिसोको केही चिन्तै छैन । विद्युत् प्राधिरणले लोडसेडिङ हटाइसकेको छ । एसी र हिटर जतिबाले पनिभयो । उनीहरूलाई घरमाथि राखेको हिटरको तातो पानीप्रयोग गर्न पनि सहज छ । भक्तपुरको व्यासीमा रहेको अस्थायी शिविरमा बसेका एक भूकम्प पीडित भन्छन्, ‘गरिब र निमुखालाई त हो चिसोको सकस, धनीमानीलाई केको चिसो ?’
चिसोको मौसममाधनी, गरिब जे भने पनि स्वास्थ्यको ख्याल सबैले राख्नु अनिवार्य छ । सबैले जसरी हुन्छ चिसोजन्य रोगबाट जोगिनु उत्तम मानिन्छ । चिसोबाट हुने रोगबाट जोगिन सफातातो पानीखाने, झोलिलो खानेकुरा र न्यानो भएर बसेमाचिसोजन्य संक्रमणबाट जोगिन सकिन्छ ।
(शम्भु रेग्मी)
गत वर्षसम्म दैनिक १६ घण्टा लोडसेडिङको मार खेपेका उपत्यकावासी यसपटक भने ढुक्कले बिजुली बालिरहेका छन् । राजधानी उपत्यका झन्डै लोडसेडिङ भनेको के हो भन्ने भुल्ने तरखरमा देखिन्छ ।
यसरी प्राधिकरणले लोडसेडिङ अन्त्य गरेसँगै धेरैको रोजिरोटी जोगिएको छ भने धेरैले रोजगारीबाट हात धुनुपर्ने अवस्था आएको बताउँछन् । हुन त लोडसेडिङले धेरै उद्योग, कलकारखाना निर्वाध सञ्चालन भइरहेका छन् । व्यापारिक प्रतिष्ठान नियमित भएका छन् । सामान्य रोजगारी गर्नेलाई लोडसेडिङ नहुँदा नियमित दैनिकी सञ्चालन गर्न पाइरहेको अवस्था छ ।
यसरी उपत्यकामा लोडसेडिङ घटेको भन्दै एक साताअघि प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक कुलमान घिसिङको समर्थनमा जुलुससमेत निस्किएको थियो । यसलाई निरन्तरता दिन कुलमानले हालैमात्र भारत पुगेर थप विद्युत् आयातका लागि सम्झौतासमेत गरेका छन् ।
लोडसेडिङको अन्त्यसँगै धेरैको रोजगारीले निरन्तरता पाएको छ । सञ्चारमाध्यमहरू नियमित सञ्चालन भइरहेका छन् । लोडसेडिङको चर्को मारमा सञ्चारमाध्यम धेरै परेका थिए । लोडसेडिङकै कारण धेरै सञ्चारमाध्यमले आफ्नो सेवालाई घटाएका थिए भने केही त बन्दै भएका थिए । लोडसेडिङले यावत् कुरालाई निरन्तरता दिएको छ ।
लोडसेडिङको अन्त्यसँगै जेनेरेटर व्यवसाय भने धरापमा परेको छ । अहिलेको सिजन भनेको जेनेरेटरको बिक्री धेरै हुने सिजनका रूपमा मानिन्छ । लोडसेडिङ अन्त्य भएसँगै जेनेरेटर बिक्री ठप्प भएको टेकुस्थित मेसिनरी सामग्री विक्रेता सोहन अग्रवाल बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘यसपटकको लोडसेडिङको अन्त्यसँगै हाम्रो व्यापारमा पनि मन्दी छाएको छ । यसवर्ष जेनेरेटर बिक्री प्रायः ठप्पजस्तै भएको छ ।’
लोडसेडिङका समयमा वैकल्पिक ऊर्जाको माध्यम बनेको जेनेरेटरको बिक्री ह्वात्तै घटेको हो । योसँगै जेनेरेटरमा लगानी गर्नेहरू पनि अहिलेको लोडसेडिङको अन्त्यसँगै इन्धन (डिजेल, पेट्रोल र मट्टितेल) किन्नुनपरेकोमा खुसी छन् । तर, लाखौं लगानी गरेको जेनेरेटर भने खिया लागेको पुनः काम नलाग्ने स्थितिमा पुगेको छ । ‘जेनेरेटर त छ, सधैं लोडसेडिङ भएन भने त ठिकै हो । पछि फेरि जेनेरेटर चलाउनुपर्ने अवस्था आएको खण्डमा पुनः धेरै लगानी गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ कि भन्ने चिन्ता हो,’ राजधानीमै एफएम रेडियो चलाइरहेका एक सञ्चालक बताउँछन् ।
राजधानीमा मात्रै नभएर देशैभरको लोडसेडिङ अन्त्य गर्ने अभियानमा लागेको बताउँछन्, ऊजामन्त्री जनार्दन शर्मा । उनी भन्छन्, ‘लोडसेडिङमुक्त देश बनाउने अभियानमा जुटेको छु । सबैको साथ र सहयोगको आवश्यकता छ ।’ अहिले उपत्यकामा लोडसेडिङ अन्त्य भएसँगै कुलमान जति लोकप्रिय बनेका छन् उत्ति नै ऊर्जामन्त्री शर्मा पनि लोकप्रियताको शिखरमा उक्लिएका छन् । शर्मा माओवादी केन्द्रका तर्फबाट सरकारमा सहभागी छन् ।
यसअघि एमालेका तर्फबाट ऊर्जामन्त्री भएका गोकर्ण विष्ट पनि लोकप्रिय बनेका थिए । विष्टले अहिलेको जसरी लोडसेडिङको अन्त्य त गरेका थिएनन् तर, सुधारका धेरै काम गरेका थिए । तत्कालीन ऊर्जामन्त्री विष्टले विद्युत्को बक्यौता रकम नतिर्ने सरकारी कार्यालयको समेत आफैं गएर लाइन काटेका थिए ।
प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक घिसिङ भन्छन्, ‘मैले लोडसेडिङ घटाएको होइन, व्यवस्थापन मात्रै गरिदिएको हुँ ।’ उनले आफ्नो कार्यकालमा विद्युत् चुहावट अन्त्य गर्ने तथा लोडसेडिङमुक्त समाज निर्माणको परिकल्पना गरेका छन् । मुलुकलाई लोडसेडिङ मुक्त गराउने अभियानमा घिसिङलाई ऊर्जामन्त्री शर्माले पनि उत्तिकै साथ दिएका छन् । ऊर्जामन्त्री शर्माले हालै विद्युत् प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक घिसिङलाई असहयोग गरेको भन्दै प्राधिकरणका ३ सञ्चालकलाई बर्खास्त गरेका छन्।
मन्त्री शर्माले घिसिङलाई लोडसेडिङ घटाउन मद्दत गर्नुको साटो असहयोग गरेको भन्दै पुस ४ मा सञ्चालक सदस्य लक्ष्मण अग्रवाल, मनोजकुमार मिश्र र सुरज लामिछानेलाई बर्खास्त गरेका थिए । लोडसेडिङ घटाउने अभियानमा कार्यकारी निर्देशक घिसिङलाई असहयोग गरेको भन्दै उनीहरूसँग ऊर्जा मन्त्रालयले स्पष्टीकरण मागेको थियो । तर, उनीहरूको स्पष्टीकरण चित्तबुझ्दो नभएको भन्दै मन्त्रालयले बर्खास्त गरेको थियो ।
(शम्भु रेग्मीको रिपोर्ट)
काठमाडौं । सिन्धुपाल्चोक किउल गाविस १ का ७ वर्षीय नवीन ज्योति (गिरी) अहिले आफ्ना हजुरबा–आमासँगै सुविधानगरमा एउटा सानो कोठामा बस्छन् । भूकम्पले किउलमा रहेको घर लडाएपछि उनी काठमाडौं आएका हुन् । अहिले उनी शान्तिनगरमा रहेको सिद्धेश्वर माविमा कक्षा २ मा पढ्छन् । उनी जति ज्ञानी छन्, पढ्नमा पनि उत्तिकै अब्बल छन् ।
उनका बाबा वैदेशिक रोजगारीका लागि विदेशमा गएका छन् । आमा भने गाउँमै छिन् । भूकम्पले गाउँको घर भत्किँदा बस्ने व्यवस्था पनि राम्रो भएन । त्यसैले नवीन पढ्नकै लागि हजुरबा–आमासँग काठमाडौंमै आए । यहीं मन लगाएर पढ्दै छन् नविन । बाटोछेउ बसेर पढेको देख्नेहरू पनि नवीनलाई देखेर दंग पर्छन् । भूकम्पपछि नवीनलाई गाउँको घरमा डरले बस्नै मन लागेन । ‘त्यसैले त काठमाडौं आएँ,’ नवीन भन्छन्, ‘भैंचालोको डर लाग्यो, बज्यैसँग आएँ ।’ उनकी हजुरआमाले काठमाडौंमा नाङ्ले पसल गर्न थालेकै ७/८ वर्ष पुगेछ । ‘भैंचालोपछि नातिले यतै पढ्छु भन्यो । गाउँमा बस्न सक्ने अवस्था नहुँदा हामीसँगै राखेर पढाएका हौं,’ भीमकुमारीले भनिन्, ‘दिनभरि चकचक नगरीकन मैसँग बस्छ । यहीं मुढामा बसेर लेखपढ पनि गर्छ । साह्रै सन्तोकी (सन्तोषी) छ मेरो नाति ।’ भीमकुमारी स्कुल बिदा भएका बेला आफैंसँग दिनभर राख्छिन् । स्कुल लागेका बेलामा त ९ बजेदेखि ४ बजेसम्म स्कुलमै हुने हुँदा भीमकुमारी ढुक्कले नाङ्लोमा राखेको पसल चलाउँछिन् ।
स्कुल बिदा भएका दिनमा नवीन बिहान ९ बजेदेखि साँझ ६ बजेसम्म हजुरआमसँगै पसलमै बस्छन् । साँझ हजुरआमाको नाङ्लो पसल उठेसँगै उनी पनि लुरुलुरु हजुरआमाकै पछि लाग्छन् । कोठामा पुग्छन् । हजुरआमा खाना बनाउँछिन् । दुवैजना मिलेर खाना खान्छन् । अनि हजुरआमाकै काखमा लुटपुटिएर निदाउँछन् । प्रायःजसो हजुरबा भने ड्युटी बस्ने अफिसमै खाना खान्छन् ।
भूकम्पका बेला नवीन गाउँमै थिए । हजुरबा–आमा भने काठमाडौंमै । नवीनकी हजुरआमाले गाउँबाट काठमाडौं आएर नाङ्लो पसल चलाएको पनि ९ वर्ष पुगेछ । दमको रोगी भीमकुमारी धेरै बोल्न र हिँड्न पनि सक्दैनिन् । नजिकै रहेको कोठाबाट नवीनलाई स्कुल पुर्याउँदा पनि उनलाई स्याँस्याँ हुन्छ ।
‘यो (नवीन) पोहोर भैंचालो गएदेखि डराएर यतै पढ्न आएको,’ हजुरआमा भन्छिन्, ‘घरमा पनि बिहानदेखि फुर्सद भएका बेला पढिरहन्छ ।’ हजुरबा कोटेश्वरमा गार्ड गर्छन् । निजी गार्ड हुन् । बिहान खाना खाएर स्कुल पुर्याउन ९ बजे नातिसँगै आउँछिन् । ‘पहिले हजारदेखि १५ सयसम्म कमाइ हुन्थ्यो । अहिले ६ सयदेखि हजारसम्म कमाइ हुन्छ,’ भीमकुमारीले भनिन् ।
सिन्धुपाल्चोक हुँदा नवीन निजी स्कुलमा पढ्थे । यहाँ सामुदायिक स्कुलमा पढ्छन् । यहाँका बोर्डिङ स्कुल महँगो हुन्छ रे । ‘यो पढाइमा पनि तेज छ । पछि ठूलै मान्छे होला कि ?’ खुसी हुँदै हजुरआमाले नवीनप्रति विश्वासको आशा देखाइन् । हो, भाइबैनीहरू हामी पनि नवीन जसरी नै ज्ञानी भएर लेखपढ गर्ने कि ?
शब्द, तस्बिर : शम्भु रेग्मी
टम बेनेट/बीबीसी
झिँगा कसैलाई मन पर्दैन । खानामा बस्यो भने झिँगालाई तुरुन्तै हटाइन्छ । शरीरमा बस्यो भने धपाइन्छ । उसको भुनभनले पनि हामीलाई चिढचिडाहट बनाउँछ ।
तर, जुन झिँगाहरूलाई हामीले मन पराउँदैनौं यो मानिसको जीवनमा ठूलो काममा आउँछ । पछिल्लो सय वर्षमा झिँगाबारे जति पत्ता लागेको छ उत्तिनै मानवसँग जोडिएका प्रश्नको जवाफ पनि खुलासा भएको छ ।
झिँगा केही सातामात्रै बाँच्छ । यति थोरै समय बाँच्ने झिँगाका विषयमा अनुसन्धान गर्न सजिलो पनि छ । ३–४ सातामा झिँगा आमा, हजुरआमासमेत भइसक्छन् । त्यसैले पनि यिनीहरूको ३–४ पिँढीमाथि केही समयमै अनुसन्धान भइसक्छ । यिनीहरूलाई ल्याबमा राख्न पनि सजिलै हुन्छ । किनभने यिनीहरूलाई ल्याबमा राख्दा खानाको खर्च पनि निकै कम आउँछ । औसत तापमान भए झिँगाले दिनमा ३० देखि ५० वटासम्म फुल (अन्डा) पार्छ । अन्डाको आकार ३ मिलिमिटर मात्रै हुन्छ । यसकारण पनि झिँगालाई सानो अर्थात् थोरै स्थानमा राख्न सकिन्छ ।
जुन झिँगालाई हामीले मन पराउँदैनौं, त्यसलाई उडाइदिन्छौं । यसले विज्ञानका धेरै खोजलाई सफल बनाएको छ । सन् १९३३ मा वैज्ञानिक थमस हन्ट मार्गनले झिँगामाथि गरेको अनुसन्धानका कारण नोबेल पुरस्कार नै हात पार्न सफल भए । यो अनुसन्धानबाट हाम्रो जिन डीएनएका मार्फत एक पिढीबाट अर्कोमा जाने भन्ने पत्ता लागेको थियो ।
यो अनुसन्धानपछि पनि झिँगामाथिको अनुसन्धानबाटै ५ वैज्ञानिकले नोबेल पुरस्कार जितिसकेका छन् । यसबाट मानिसको विकास कसरी हुन्छ भन्नेसमेत पत्ता लागेको थियो । हामी के चाहन्छौं, मानिस किन बूढो हुन्छ भन्ने पनि झिँगाबाटै पत्ता लागेको थियो ।
तपाईं यो थाहापाएर पनि अचम्मित हुनसक्नुहुन्छ कि मानिसमा लाग्ने ७५ प्रकारका रोगका कारण झिँगामा पनि पाउन सकिन्छ ।
झिँगाको ४ जोडी क्रोमोजोम हुन्छन् । क्रोमोजोम हाम्रो शरीरको कोषिकाको भित्र जुन चिज हुन्छ त्यही नै डीएनए रहेको हुन्छ । अर्थात् हाम्रो बनावट र हामीसँग जोडिएका जीव वैज्ञानिक कोड हुन्छ । झिँगामा जम्मा १४ हजार जिन हुन्छन् । यही मानिसमा भने २२ हजार ५ सय हुन्छन् । यसबाटै पनि जानकारी लिन सकिन्छ कि झिँगासँग मानिसको कति नजिकको सम्बन्ध हुन्छ भनेर ।
झिँगा र मानिसको जिनको बनावट मिल्नुले अनुसन्धानमा सहयोगी बनेको छ । मानिससँग जोडिएका धेरै सवालका जवाफ झिँगा अनुसन्धानबाट पनि पाउन सकिन्छ । मदिराको लत कसरी लाग्छ, यो झिँगालाई खुवाएर पत्ता लगाइएको हो । यस्तै हामीलाई निद्रा किन आउँछ, चिया–कफीले निद्रालाई कस्तो असर गर्छ । यी सबै प्रश्नको जवाफ पनि झिँगालाई चिया–कफी खुवाएर गरिएको अनुसन्धानबाट पत्ता लागेको हो ।
विमानमा उड्दा मानिसमा हुने थकान, झिँगा पनि विमानमा यात्रा गर्दा उत्तिकै थकित हुन्छ । विश्वमा हजारौं वैज्ञानिक झिँगाबाट विभिन्न खाले अनुभव गरेका छन् । अन्तरिक्षमा पहिलोपटक पठाइएको जीव पनि झिँगा नै थियो । अब अन्तर्राष्ट्रिय स्पेस स्टेसनमा पनि झिँगामाथि अनुसन्धान गर्ने अलग–अलग प्रयोगशाला बनेको छ ।
